Պարտքի ու շահույթի միությունը . Խaոսք աղջկաս հետ՝ տնտեսության մասին (Մաս 19)

14 Օգոստոսի 2019

«Դժոխքը այնտեղ է, որտեղ ես կամ»: Սա Մոֆիստոֆելի (Mophistopheles-Գերմանական գրականության մեջ սատանայական անձնավորություն է) չար հոգու պատասխանն է, որը հանկարծակի ներկայացվեց դոկտ. Ֆաստուսին՝ Քրիստոֆեր Մալրոյի հայտնի վեպի գլխավոր անձնավորությանը: Ֆաստուսը հարցնում է, թէ արդյո՞ք նա միանգամից է ուղարկվել դժոխք, և Մոֆիստոֆելը պատասխանում է. «Որտեղ որ գնամ, նույնպես դժոխքում եմ»:
Գիտեմ, որ դեռ այն սև պատմությունը չես կարդացել, թէ ինչպես Ֆաստուսը իր հոգին վաճառեց Մոֆիստոֆելուսին: Այն, թէ ինչո՞ւ մինչ այժմ այս պատմությունը քեզ չեմ ներկայացրել, դրա անհանգստացնող և սարսափելի պատճառը չէ: Ինչ էլ որ լինի, դու կարդացել ես Գրիմ եղբայրների փերի մասին հեքիաթները (Եակուբ և Վիլիհամ Գրիմ-Գերմանացի գրողներ են, որոնք 19-րդ դարում հավաքագրել են ժողովրդական հեքիաթներ), որտեղ նշված արյուն և արյունաթափության և ոչ դյուրեկան պատկերների մասին խոսքերը ավելի վատ են: Ոչ, պատճառը այն է, որ դրա պատմությունը մի հասկացողության մասին է, որը անհարմար է երեխաների համար՝ Պարտք:
Մալրոյի հեքիաթն այսպես է: Մոֆիստոֆելը գայթակղիչ մի առաջարկ է անում դոկտ. Ֆաստուսին: Նա Ֆաստուսին 24 տարվա համար բացարձակ իշխանություն և անսահման հաճույք է տալիս այն պայմանով, որ նա խոսք տա դրանից հետո իր հոգին հանձնի իրեն: Ֆաստուսը այս առաջարկի մասին մտածում է և հասնում է այն եզրակացության, որ 24 տարի բացարձակ իշխանություն և երջանկությունը բավական է, և երբ ժամանակը հասավ Մոֆիստոֆելը իմ հոգու հետ ինչ ուզում է թող կատարի: Այսպիսով համաձայնվում է և Մոֆիստոֆելը ժպտալով նրանից պահանջում է, որ պայմանագիր կնքեն և ստորագրի ինքը, Ֆաստուսը այդ պայմանագիրը ոչ թէ թանաքով այլ իր արյունով է ստորագրում:
Մարդիկ միշտ պարտքի մեջ են ընկել: Երբ մի հարևան պահանջի դեպքում մյուս հարևանին օգնում է, երկրորդ հարևանը շնորհակալություն է հայտնում և ասում է. «կփոխարինեմ»: Նրանք առանց որևէ պայմանագրի և ստորագրությամբ իմանում են, որ շուտով այդ լավ արարքը, բարոյական պարտքի մասին համաձայնությամբ, կփոխարինվի: Սակայն այս տեսակ համերաշխությունը երկու պատճառով տարբերվում է այն հասկացողությունից, որ այսօր մենք ունենք պարտքի մասին: Նախ պայմանագրի և երկրորդ մի բանի, որ կոչվում է շահույթ:
Համաձահնագիրը ոչ պաշտոնական պայմանագիր է, օրինակ «Այսօր դու ինձ օգնի և ես վաղը քեզ կօգնեմ» նման մի օրինական պարտադրանք՝ որոշակի պայմաններով վերածում է փոխանակման արժեքի մի տեսակի, և երբեմն ու ոչ միշտ, փողի հիման վրա է արտացոլվում: Այս պայմանագրի նյութը, որը կոչվում է վարկի պայմանագիր, հաճախ այսպես է, որ ով որ վարկ է վերցնում (պարտապան) վերջում պետք է ում որ վարկ է տվել (պարտքատեր) իր ծախսածից ավելի շատ գումար վերադարձնի: Այս տեսակ հատուկ օգուտին, որը ստացվում է վարկ տրամադրելուց շահույթ են անվանում: Այսպիսով տարբերությունը հենց այստեղ է՝ համերաշխության պայմաններում, ուրիշ մարդուն օգնելու խրախուսանքը փորձարարական արժեք է, որը ստացվում է լավ գործից, ներքին ջերմությունից, որը զգում ես ուրիշին օգնելուց, ճիշտ այն ժամանակ, որ դու կապիտան Կուստաին օգնեցիր ծովում խրված խարիսխը դուրս բերելու համար: Սակայն վարկի պայմանագրի դեպքում, մի օրինական պայմանագիր, քո դրդապատճառն այն է, որ դրա դիմաց հավելյալ փոխանակման արժեք ձեռք կբերես, որպեսզի տրամադրած փողից շահույթ ստանաս:
Դոկտոր Ֆաստուսի դեպքում, Մեֆիստոֆելը որևէ ցանկություն չուներ համերաշխության հիման վրա փոխանակմանըշ համար: Այդ չար հոգին, հոգնած ու ատելությամբ լի չարչարանքի արժանի մարդկանց քաշելուն դեպի դժոխք, այն էլ նրանց կամքին հակառակ, ցանկանում է ավելի մեծ չափի պարգև: Մի լավ մարդ, որ ազատ ձևով ընտրում է հավիտենական տանջանքը: Նա այս գործը անում է մի լավ բժիշկին պարտքի տակ դնելով՝ մի ազատ և արդար կնքված պայմանագրով: Հենց որ ժամը վարկյան առ վարկյան մոտենում է 24-րդ տարվան, Ֆաստուսի երջանկության, բնականաբար դոկտորը ավելի է հուսահատվում ու փոշմանում է իր ստորագրած պայմանագրից և գիտակցում է այն ահռելի «շահույթի» մասին, որ պետք է մուծի:
Ֆաստուսի պատմությունը և նրա պարտքը Մեֆիստոֆելին շատ կարևոր է, որովհետև արտացոլանքն է ժողովրդի այն անհանգստություններին, որտեղ իրենց հասարակությունը շուկա ունեցող հասարակությունից վերածվում է շուկայական հասարակության: Բոլորովին պատահական չէ, որ Մալրոն իր թատրոնը 16-րդ դարում գրեց, երբ փոխանակման արժեքը աստիճանաբար հաղթում էր փորձարարական արժեքին: Այս թատրոնը ցույց է տալիս ազատ ընտրության, պարտադրող պայմանագրի, պարտքի և շահույթի միջև հարաբերությունները: Շատ գեղեցիկ ձևով արտացոլում է շահույթի դրդապատճառի առաջացումը՝ սկզբնական մոդերն Եվրոպայում, և առաջացրած անհանգստությունը:
Հենց այս պատճառով է, որ քեզ ասում եմ ֆաստուսի և Մեֆիստոֆելի պատմությունը հեքիաթ չէ, այլ մարդու պատմության ընթացքում ցավալի պահ է ցույց տալիս, մի պահ, երբ պարտքը և շահը գործընկեր են դառնում:
Թող տեսնենք այս գործը ինչպես պատահեց:
(Շարունակելի)

ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ .AM

 

Հայաստանի Հանրապետություն
ք. Երևան,
(+37410)
E-mail: info@socialism.am

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը socialism.am-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց socialism.am-ին հղման արգելվում է: Գովազդների բովանդակության և մամուլի տեսության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: