Նոր իմպերիալիզմ

03 Հուլիսի 2017

Ձախակողմյանների մոտ տարածված կարծիք կա, որ աշխարհը մտել է նոր իմպերիալիզմի փուլ: Մատերիալիզմի տեսանկյունից զարմանալի չէ, որ իմպերիալիզմը զարգանում և նոր որակներ է ստանում: Իմպերիալիզմն էլ բոլոր հասարակարգերի նման բնորոշվում է անընդհատ փոփոխությունների գործընթացով, որոնք երբեմն հեռանում են քիչ թե շատ սահմանված շրջանակներից:

1890-ականներին, երբ Անգլիայում բուռն վեճեր էին ծավալվում իմպերիալիզմի մասին, պատմական իրականությունից ելնելով խոսում էին «նոր իմպերիալիզմի» մասին, որպեսզի այն առանձնացնեն նախկին Բրիտանիայի գաղութատիրական կայսրությունից: Այդ ջանքերն ուղղված էին 1875- 1914 թթ․ իմպերիալիզմի ուսումնասիրությանը, որ արտացոլվել են Լենինի, Բուխարինի և Ռոզա Լյուքսեմբուրգի աշխատություններում:

Կապիտալիզմի ներկայիս փուլում պարզ է, որ արդեն իմպերիալիզմի դասական տեսությունները գործնական արժեք չեն ներկայացնում, սակայն որոշ աշխատություններում իմպերիալիզմի ձևաբանական կողմերը երևում են ներկայիս զարգացման ձևերի ու գաղտնիքների մեջ: Աթիլիո Բորոնը «Իմպերիալիզմ և կայսրություն» գրքում գրում է․ «Իմպերիալիզմի չափանիշները, որոնք մեկնաբանվել են դասական աշխատություններում, նույնպես հիմնական են, չնայած ֆենոմենոլոգիական տեսակետից իմպերիալիզմը փոխվել է: Մարքսիզմի տեսակետների համաձայն, գոյություն ունեցող մարտահրավերները համաշխարհային իմպերիալիստական համակարգից պահանջում են, որ աշխարհի ներկա տնտեսության պատմական ձևերն ընկալի իր բոլոր կողմերով»:

Այն, ինչ 21-րդ դարում կոչվում է նոր լիբերալական համաշխարհայնացում, իրականում աշխարհի մոնոպոլիստական-ֆինանսական կապիտալիզմի վերափոխման արդյունքն է: Այս երևույթը Սեմիրա Ամինն անվանում է «Ընդհանրացված մոնոպոլիստական կապիտալիզմ»:    

Այսպիսով, 21-րդ դարում իմպերիալիզմը հասել է մի նոր՝ ֆինանսական ու արտադրության համաշխարհայնացման առավել զարգացած փուլի: Եվ դա կատարվել է այնպիսի ժամանակաշրջանում, որն ԱՄՆ արտաքին քաղաքականության ռազմավարության մասնագետներն անվանում են «նոր 30-ամյա պատերազմ», որով Վաշինգտոնը որոշել է իր ռազմավարական հսկողության տակ պահել Մերձավոր Արևելքն ու կից տարածաշրջանները: Սա մի նոր՝ մերկ իմպերիալիզմ է:

Բնական է, որ դասականների տեսություններում տարբերություններ կան: Ռոզա Լյուքսեմբուրգի «Կապիտալի կուտակում», կամ Լենինի «Իմպերիալիզմը որպես կապիտալիզմի բարձրագույն փուլ», կամ Բուխարինի «Աշխարհի տնտեսությունը և իմպերիալիզմը» աշխատություններից յուրաքանչյուրում տնտեսական ճգնաժամի յուրովի վերլուծություններ են արվում: Ռոզա Լյուքսեմբուրգի վերլուծությունում հատուկ տեղ է գրավում հավելյալ արժեքի իրականացումը և դրա կապը ոչ կապիտալիստական տարածաշրջանների միաձուլման հետ։

Լենինը և Բուխարինը շեշտը դրել են մոնոպոլիստական կապիտալիզմի զարգացման վրա, որի մասին Ռոզա Լյուքսեմբուրգը չի խոսում: Բուխարինի տեսությունը հիմնված է «աշխատանքի միջազգային բաժանման և կապիտալի միջազգայնացման վրա»: Այս մասին խոսում է մի մարդ, ով հետագայում անդրադառնալով Մարքսի տեսությանը, հայտարարեց, որ կապիտալիստա-մոնոպոլիստական գործակալների հավելյալ օգուտը ձեռք է բերվում ծայրամասային երկրների ժողովուրդների աշխատուժի շահագործումից:  

Գաղութներում ձեռքբերված հավելյալ շահույթը դառնում է ժամանակակից կապիտալիզմի հովանավորը...

Դրսից ներմուծված կապիտալիզմը, որը պարտադրվել է արևելյան ժողովուրդներին, պատճառ է դարձել, որ նրանք չեն կարողանում Եվրոպայի կամ Ամերիկայի ժողովուրդների նման տնտեսական և հասարակական-քաղաքական զարգացում ապրել: Գաղութներում արդյունաբերության զարգացման կանխումը պատճառ է դառնում, որ պրոլետարիատը սեփական շահերի համար պայքարի չի ելնում: Այդ երկրներում ժողովրդական արհեստներն աստիճանաբար ոչնչացնում են, որպեսզի ասպարեզը բաց լինի իմպերիալիստական երկրների կենտրոնացած արդյունաբերության համար և բնիկ ժողովուրդը ստիպված զբաղվի գյուղատնտեսական աշխատանքներով, սննդամթերք ու հումք արտադրի արտասահմանյան երկրներ արտահանելու համար: Դրսի իշխանություններն արգելք են դառնում հասարակական ուժերի ազատ զարգացման համար և արդյունքում առաջին քայլը լինում է հեղափոխությունը: Այս տեսակետը 1926 թվականին Չինաստանում Մաո Ցզեդունի միջոցով, ապա 1928 թվականին 6-րդ Կոմինտերնում զարգացավ և տարածում գտավ:  

20-րդ դարի վերջում իմպերիալիզմի տեսությունը, որ անվանվում էր նաև կախվածության տեսություն, բխում էր հասարակական հեղափոխության անհրաժեշտությունից: Եվ ինչպես Չեգևարան էր ասում, իմպերիալիստական «արժեքի օրենք»-ից կտրվելը, որը պարտադրում էր մոնոպոլիստական կապիտալիզմը, հիմնվում էր «անհավասար փոխանակման» վրա:

Չնայած կախվածության տեսությունը ներկայացվում էր պարզորեն, նվազ վտանգներով, սակայն կախվածության պատմական իրականությունը ծայրամասային երկրներում անժխտելի էր: Իմպերիալիստական երկրների միջամտությունների հետևանքով դարեր շարունակ երրորդ երկրների տնտեսական վիճակն անկանոն է դարձել և տնտեսական ինքնուրույն զարգացման ուղու վրա լուրջ արգելքներ են դրված:

Հետագայում ի հայտ եկան բազմազգային հսկա իմպերիալիստական գործակալություններ, որոնք կենտրոնանում էին մոնոպոլիստական կապիտալիզմի վրա: Այս երևույթը լավ ուսումնասիրվել է 1966 թվականին՝ վիճակագրական տվյալների հիման վրա: Ըստ այդ ուսումնասիրությունների, 1950-1963 թթ․ Ամերիկայի գործակալությունների կապիտալի արտահանումը 12 միլիարդ դոլարով ավելի քիչ էր ներմուծվող գումարներից: Այս երևույթը լավ պարզաբանվում է նաև Հերի Մագդաֆի 1969 թ․ հրատարակած հայտնի «Իմպերիալիզմի ժամանակահատված» գրքում, որտեղ ցույց է տրված, որ Ամերիկայի ձեռքբերած շահույթը ծայրամասային երկրներում երեք անգամ ավելի է այդ երկրներում նրա ներդրած կապիտալից:

Թվարկված հեղինակներն իրենց աշխատություններում հստակ բացատրում են Ամերիկայի հեգեմոնիայի մասին՝ որպես կասրության ու ռազմական ուժի: Պարզվում է, Ամերիկան 31 երկրում 275 ռազմական հիմնական բազա ունի, որոնց ընդհանուր քանակը 1400 ռազմաբազա է, որտեղ ծառայում է մոտ մեկ միլիոն ամերիկացի զինվոր: Այդ ռազմաբազաները հիմնականում երկու նպատակով են ստեղծվել․ առաջին՝ Ամերիկայի գերիշխանության հեռանկարային ապահովման, երկրորդ՝ անկայունացնելու այն երկրները, որոնք կախվածություն ունեին Խորհրդային Միությունից և Չինաստանից: Բացի այս ամենից, այդ ռազմաբազաները հենարան էին բազմաթիվ երկրների ներքաղաքական կյանքին բացահայտորեն և գաղտնիորեն միջամտելու համար:

Մայքել Հարթը և Անտոնիո Նեգրին «Կայսրություն» գրքում ներկայացնում են իրենց հետմոդեռն թեզիսը, որը նշանակում է՝ իմպերիալիզմը վերածվում է անդեմ մի կատեգորիայի, ինչը կոչվում է կայսրություն: Ըստ նրանց, Ամերիկան կամ որևէ այլ պետություն չի կարող իմպերիալիստական ծրագրի կենտրոն լինել: Այլևս ոչ մի ազգ կամ ժողովուրդ չի կարող աշխարհի ղեկավարը լինել, ինչպես ժամանակին եվրոպական ժողովուրդներն աշխարհն էին ղեկավարում: Այդ հեղինակների կարծիքով, իմպերիալիզմն ավարտվել է․ եթե իմպերիալիզմը չավարտվեր կապիտալի մահը վրա կհասներ: Աշխարհի շուկայի ամբողջովին իրացումը նշանակում է իմպերիալիզմի վերջ:    

Նախկինում Ստեֆան Հիմերը, իսկ վերջերս Էռնեստո Էսկրե Պատինիին ուսումնասիրել են արտադրության միջազգայնացումը գերազգային մեծ ընկերությունների վերահսկողության ներքո, որը արդյունք է հատուկ մոդելի: Այդ մոդելը «ոչ կենտրոնացած արտադրությունն է, կենտրոնացած հսկողության ներքո»: Այսօր նման համակարգի փլուզման վախն ամենուր է: Ամերիկայի հեգեմոնիան ռազմական, տնտեսական ասպարեզներում, որը կարող է անհասկանալի վնասներ պատճառել, նրա հսկողության և ղեկավարման ուժը աշխարհաքաղաքական իրավիճակներում նվազում են:

Հասն աշխարհի ներկայիս վիճակն անվանում է «ճեղքման» իրավիճակ: Դրա վկայությունն է Ամերիկայի պարտությունը Մերձավոր Արևելքում և Աֆրիկայում, Դաեշի ստեղծումը Իրաքում և Սիրիայում, Չինաստանի ու Ամերիկայի միջև լարվածության զարգացումը՝ Չինաստանի հարավային ափերի հետ կապված, Ռուսաստանի՝ որպես գերտերության ի հայտ գալը և իշխանությունների սխալ դիրքորոշումները Բրազիլիայում, Կուբայում, Չիլիում և Վենեսուելայում, ինչպես նաև Ամերիկայի անհաջող փորձերը տարբեր երկրներում ռեժիմներ փոխելու գործում:

Այստեղ հարցն այն չէ, որ աշխարհը ճեղքվում է, այլ այն, թե ինչ արագությամբ և մինչև ուր է հասնելու այդ ճեղքումը: Այդ զարգացումը քաղաքագետներն անվանում են իմպերիալիզմի ամենավտանգավոր փուլ:

Թվում է, մեծ ուժերի միջև պատերազմի վտանգը ներկայիս խնդիրը չէ, սակայն անմիջական ու ամենամեծ վտանգն այսօր անկայունությունն է, որն առաջացել է մարդու ամենածանր շահագործումից և իմպերիալիզմի ծավալումից՝ ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ: Դրանց զուգահեռ անօդաչու օդանավներով պատերազմները, որոնց իրականացման համար ծախսվում է 200 միլիարդ դոլար, ավելին՝ ԱՄՆ-ը նպատակադրել է ժամանակակից դարձնել իր ատոմային զենքը: Այս պայմաններում միանգամայն հավանական է բախումների առաջացումը: Չմոռանանք նաև կլիմայական փոփոխությունները, որ կարող են ապակայունացնել մեր աշխարհը և ճեղքել քաղաքակրթությունը:  

Այս պայմաններում ձախ ուժերի պարտականությունն ընդդիմանալն է, ինչպես Լենինն էր ասում՝ ձախերը պետք է ընդդիմանան բոլոր բնագավառներում․ «հակասություններ, մոտեցումներ, դժվարություններ ու քաոսներ պետք է հաղթահարեն ոչ միայն տնտեսական, այլև քաղաքական, ազգային և այլ բնագավառներում»: Այսինքն՝ պետք է ներքևից համաշխարհային շարժում ստեղծվի՝ իմպերիալիզմի ոչնչացման համար: Պետք է մեր ժամանակներում վերանա կապիտալիստական հասարակարգը և դրան փոխարինի հավասարությունը, խաղաղությունն ու կայունությունն ապահովող մի համակարգ, որտեղ արտադրողները մշտապես կղեկավարեն:    

 

Ամերիկյան Monthly Review ամսագրի նախկին խմբագիր Ջոն Բելամի Ֆոսթեր

Թարգմանեց Վարդան Ղազարյանը

 

Ամերիկյան Monthly Review ամսագրի նախկին խմբագիր Ջոն Բելամի Ֆոսթեր

Թարգմանեց Վարդան Ղազարյանը

ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ .AM

 

Հայաստանի Հանրապետություն
ք. Երևան,
(+37410)
E-mail: info@socialism.am

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը socialism.am-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց socialism.am-ին հղման արգելվում է: Գովազդների բովանդակության և մամուլի տեսության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: