Գ․Գասպարյան․ «Անհատը կարող է մի ամբողջ ազգ ու երկիր ներկայացնել»

14 Դեկտեմբերի 2015

Զրույց` ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստուհի Գոհար Գասպարյանի հետ

- Տիկին Գոհար, որքան ինձ հայտնի է, երկու տարի առաջ Դուք մտադիր էիք Ձեր ներկայիս բնակարանը փոխանակել Երևանի կենտրոնում առաջին հարկի համանման տարածքով, որը պետք է վերածեիք տուն-թանգարանի. «Վերնատան» օրինակով ստեղծագործող մտավորականության համար դարձնեիք հավաքատեղի, որը երևի կկոչվեր «Գոհարի մոտ»:

- Այո, դիմել էի քաղաքապետարան: Ցավոք, առաջարկությունս՝ բնակարանն իր ողջ պարունակությամբ նվիրել քաղաքին, մերժվեց: Թանգարանի ստեղծման համար բոլոր նախադրյալները կան՝ մեծ արխիվ, արժեքավոր գեղանկարներ, ձեռակերտ տիկնիկներ՝ աշխարհի բազմաթիվ երկրներից և այլն: Դժվարանում եմ երրորդ հարկ բարձրանալ-իջնել: Երազում էի ունենալ փոքրիկ բակ, պարտեզ, որն ինձ կհիշեցներ Եգիպտոսի իմ հայրական տունը...

- Ո՞վ էր առաջինը հյուրընկալվելու «Գոհարի մոտ»:

- Ամենաեռանդուն մտավորականը՝ Սիլվա Կապուտիկյանը:

- Մյուսները պասսի՞վ են:

- Ոչ: Մտավորականներս պասսիվ չենք: Լքված ենք: Մեզ լսող չկա: 53 տարի է՝ ապրում եմ Երևանում: Իմ ողջ կարողությունը նվիրել եմ Հայրենիքիս: Մոսկվայի «Госконцерт»-ի շնորհիվ շրջել եմ աշխարհի գրեթե բոլոր մեծ բեմերում: Ելույթներ եմ ունեցել շուրջ 65 երկրում և ամեն տեղ ՀԱՅ երգչուհի էի:

Հաճախ ենք լսում, որ նախագահը հանդիպել է մտավորականության հետ: Դրանք շատ խաթար են իրենց տեսակում, որովհետև հավաքում են ընդհանրապես մտավորականություն: Այդ հավաքներում երբեք չի կարող հայտնվել ընդհանուր, կոլեկտիվ կարծիք, ինչպես ասում էին նախկինում: Այդքան անհատականություններ կանչել և մեղադրել նրանց, որ միասնական չե՞ն իրենց կարծիքներում... Առանց հրավիրելու էլ դա կարելի է ասել և նրանց բանի տեղ չդնել: Մեկ անհատը կարող է նույնիսկ մի ամբողջ ազգ ու երկիր ներկայացնել: Այդ անհատը հենց ազգային հավաքական ո՛ւժն է:

Սիլվա Կապուտիկյանը հենց մի ամբողջ մտավորականության ներկայացուցիչ է:

- Ի՞նչ գաղափարներ են պետք այսօր առավել ի պաշտպանության առնել:

- Առաջին հերթին՝ ազգային ծնունդ ունեցող գաղափարները՝ հայկականության և ազգային դիմագծի պահպանման: Իհարկե, ստեղծել նաև ժամանակակից հայկականություն, որը հիմնված լինի մեր բազմահազարամյա նախադրյալների վրա: Այսօր պետական պաշտպանության տակ պետք է առնել այն, ինչն այսօր պետական արհամարհանքի է արժանացած: Արվեստի յուրաքանչյուր ճյուղում խրախուսել ազգային դպրոցի ստեղծումը: Ունեցել ենք հանճարեղ դերասաններ՝ Պետրոս Ադամյան, Հովհաննես Աբելյան, Վահրամ Փափազյան, Հրաչյա Ներսիսյան... Վստահ կասեմ, որ հայ դրամատիկական թատրոնի դպրոց չունենք:

- Ինչո՞ւ:

- Առհասարակ, մեր պրակտիկ հիմնարկներում և տեսական զարգացածության մեջ մեծ անջրպետ գոյություն ունի: Չունենք մեր պարարվեստի ազգային դպրոցը: Ունենք ՀՀ ԳԱԱ արվեստի ինստիտուտ, որն զբաղված է զուտ տեսական և գիտական հայեցակարգերի մշակումով, բայց ոչ մի առնչություն չունի մշակույթի գործնականության հետ: Արվեստի ինստիտուտը պետք է ծնվեր որևէ թատրոնի հիմքից և դառնար դպրոց:

- Իսկ Դուք ստեղծեցի՞ք Ձեր դպրոցը:

- Անշուշտ: Փոքր տարիքից լսել էի հորս և մեծ մորս. հին հայկական երգեր էին երգում: Հայրս Կոմիտասի աշակերտներից է եղել: Երբ եվրոպական երաժշտության դպրոց անցա, հայկականը շատ ամուր արմատներ էր ձգել մեջս: Ես ստեղծեցի երգարվեստի հայկական դպրոցը, որը ներառել է այլոց բարձրագույն նվաճումները: Այսինքն՝ սա համամարդկային մշակույթների համադրումն է, որն անպայման անցնում է քո ազգային էության միջով: Այդ կերպ այն դարձնում ես քո զտարյուն մշակույթը հարստացնող երակ: Որտեղ էլ երգել եմ, ասել են՝ կատարումը յուրահատուկ է: Կարծում եմ՝ դա հայ լինելուս հանգամանքով էր բացատրվում:

Հարցնում եք մեր մշակույթի ազգային դպրոցի մասին: Վերջին տասը տարում մեր օպերան ստեղծեց իր ազգային դպրոցը: Տիգրան Լևոնյանի բեմադրած «Պողիկտոսը» և «Օթելլոն» յուրահատուկ են իրենց ազգային մեկնաբանությամբ և շատ հետաքրքիր՝ եվրոպացիների համար: Վահրամ Փափազյանի ուժի և մակարդակի օթելլոներ կային Եվրոպայում, բայց նրա կերտածը բացառիկ էր, որովհետև նման չէր նրանցից և ոչ մեկին: Ազգային գաղափարախոսություն որդեգրած մեր ժամանակներում ամենից շատ խաթարվում է հենց ազգային գաղափարախոսությունը: Եվ դա՝ պետականորեն ու գործնականորեն: Խնդրեմ՝ օպերային թատրոնի օրինակը... Սովետական շրջանի մի շարք լծերից ազատվեցինք, բայց ընկանք ավելի վատ՝ միջակությունների իշխանության տակ...

- Տիկին Գոհար, Դուք վայելել եք փառքի բոլոր դափնիները, մեծարվել եք, գնահատվել: Ինչի՞ց եք դժգոհ:

- Արել եմ այն, ինչ կարող էի: Մեծ հաջողություններ եմ ունեցել ամեն տեղ: Դժգոհ չեմ:

- Ձեր ստացած բազմաթիվ պարգևների ու մեծարանքների շարքում Ավետիք Իսահակյանից ստացած գնահատականն առանձնահատուկ է...

- Երբ 1949 թ. վերջերին առաջին անգամ երգեցի եվրոպական կոլորատուրային երգեցողությամբ, Վարպետը համերգից հետո հարցրեց. «Աղջի՛կ ջան, դո՞ւ ես սովորեցրել սոխակին, երգել, թե՞ սոխակը՝ քեզ»: Կատակեցի. «Ե՛վ ես եմ սովորեցրել սոխակին, և՛ սոխակը՝ ինձ»: «Դե, որ այդպես է,- ասաց,- այսուհետև դու Հայաստանի Սոխակն ես»:

- Օպերան մեզանում երիտասարդ արվեստ է: Դուք, որ այդքան տարի զարդարել եք ոչ միայն մեր բեմը, ի՞նչ դպրոց եք անցել:

- Իտալական: Վոկալի ուսուցիչս Էլիս Ֆելդմանն էր, երաժշտական մեկնաբանությանը՝ Վինչենցո Կարրոն: Աշակերտել եմ նաև աշխարհահռչակ դիրիժորներ Ֆրանչեսկո Մոլինարիին, մեծանուն Հյուտտելին: Նրանք իտալական երաժշտարվեստի հանրահայտ ուսուցիչներ էին. պատերազմի տարիներին (հինգ տարի) նրանք ապրեցին և աշխատեցին Կահիրեում...

- Կա՞ մի բան, որի համար ափսոսում եք:

- Այո՛: Օպերային թատրոնը հիմա ահավոր վիճակում է: Այդքան աշխատանք տարանք այնտեղ՝ ամբողջ կոլեկտիվով և Տիգրան Լևոնյանի գլխավորությամբ: Այսօր դրանք ոչ մի արժեք չունեն...

- Ճի՞շտ է, որ երբ ժամանակին օպերային թատրոնի խնդրով դիմել էիք մեր պաշտոնատարներից մեկին, «Երկրապահի» հոգեբանություն էր վերագրել այդ պայքարին...

- Երբ թատերախումբը գնացել էր կառավարության շենքի մոտ բողոքի ցույցի, տարածքային կառավարման նախկին նախարար Խոսրով Հարությունյանն ընդունել էր յոթ հոգանոց մի պատվիրակության: Ի պատասխան դերասանների պնդումների, որ ցուրտ ու մութ տարիներին թատրոնն իր ղեկավարի շնորհիվ արժանապատվորեն է պահել իրեն, նախարարն ասել է. «Դուք հիմա նման եք երկրապահներին, որոնք ինչ է, թե երկրի համար արյուն են թափել, հավակնում են ասել՝ էս մայթն իմն է, էս շենքն իմն է»: Նաև «իմաստուն» խորհուրդ է տվել. «Իսկ ինչո՞վ էր վատ, որ Ռոստրոպովիչն ու Վիշնևսկայան հեռացան Ռուսաստանից: Դա և՛ իրենց համար էր լավ, և՛ երկրի: Դուք էլ որոշ ժամանակով գնացեք Հայաստանից..․»: Այսինքն՝ պետականորեն խրախուսվում է այն գործընթացը, որ այստեղ մնացած արվեստագետները, ի տարբերություն դրսի մարդկանց, երկրորդ տեսակի են...

Գուցե «Երկրապահն» էլ սխալ է, բայց այս պարագայում մեր համակրանքը նրա կողմն է: Մենք սարսափում ենք այն գաղափարից, որ մեր վաստակը, մեր ինքնազոհությամբ ստեղծածը մի վայրկյանում կարող են հավասարեցնել զրոյի:

- Դա պրոֆեսիոնալիզմի՞ բացակայության հետևանք է, թե՞...

- Սա անբարոյականություն է: Հայրենասիրությունը և ազգասիրությունը հիմնված են նաև այն նախադրյալի վրա, որ սա քո կենսագրությունն է, քո տունն է, քո ստեղծածն է: Մենք սրա համար չեկանք Հայրենիք, որ մեզ ցույց տան դրսի ճանապարհը: Դրսի տեղը մենք գիտենք: Մերը սա՛ է, թող իրե՛նք հեռանան այս երկրից. սա իրե՛նցը չէ...

- Ի՞նչ մեծությունների հետ եք հանդիպել օպերային և համերգային բեմահարթակներում:

- Վախենում եմ՝ անուններ մոռանալ: Դեռ Եգիպտոսում աշխատել եմ Դի Ստեֆանոյի, Մարիա Կանիլայի, Ջինո Բեկկիի և Մարիո Դելմոնակոյի հետ, որոնք իմ ուսուցիչների մտերմագույն արվեստագետներն էին և ամեն տարի գալիս էին Կահիրեի օպերա՝ հյուրախաղերի, որին մասնակցում էր ակադեմիան: Հունգարիայում բազմիցս հանդես եմ եկել աշխարհահռչակ Ալֆրեդո Կրաուսի հետ: Դիրիժորներից կնշեի Զանդերլինգին, Յանսոնին, Մելիք-Փաշայանին, Սամոսուդին, Գոլովանովին, Անոսովին, Գաուկին...

- Ի՞նչ հետաքրքիր մանրամասներ կպատմեիք Ձեր շրջագայություններից: Ի՞նչ հանդիպումներ են առավել տպավորվել:

- Հանդիպումների ժամանակ չի եղել: Ես հանգիստ չեմ ունեցել: Հանգստավայրերում հանգստանալիս էլ երգել եմ: Հանդիպումներից շատ էի խուսափում: Երկու անգամ եղել եմ Իրանում. առաջին անգամը՝ շահի հրավերով: 1963 թվականին էր: 1965-ին Թուրքիայում էի...

- Ի՞նչ զգացողություններ ունեիք Թուրքիայում երգելիս:

- Ելույթներ էի ունենում գերհագեցած ծրագրով: Բայց այնպես ստացվեց, որ երկու օր ազատ էի: Պարզվեց, որ դա ինքնանպատակ չէր: Սովետական հյուպատոսությունից մի հսկայական ծաղկեփունջ բերեցին հյուրանոցի իմ համարը՝ Աթաթուրքի դամբարանին տանելու: «Ե՞ս,- զարմացած վեր թռա:- Ե՞ս»: «Այո՛, Դո՛ւք,- ասացին,- այստեղ ուրիշ մարդ չկա»: Հրաժարվեցի: «Ինչպե՞ս թե չեք տանի, դա մեծ անպատվություն կլինի»,- բացատրեցին: «Մեր ամբողջ գերդաստանը կոտորածների զոհ է դարձել, միայն ե՛ս եմ մնացել ու հիմա ծաղի՞կ դնեմ այդ հրեշի դամբարանին»,- շպրտեցի նրանց երեսին...

- Իշխանություններն ի՞նչ վերաբերմունք ցուցաբերեցին այդուհետև Ձեր նկատմամբ...

- Հակառակ այն բանի, որ կրկին Թուրքիա գնալու պայմանագիր ունեի, թույլ չտվեցին...

- Փոխարենը գնացիք ԱՄՆ:

- Արդյունքը՝ 24 համերգ: Առաջին հայաստանցին էի, որ մենահամերգ ունեցա «Կարնեգի հոլլ»-ում:

- Հյուրախաղերի ժամանակ լինո՞ւմ էին զավեշտալի դեպքեր:

- Շա՜տ: Պատմեմ մեկը: Ճապոնիայում էի: Մի զույգ սպիտակ կոշիկ ունեի, որից արդեն հոգնել էի: Փաթաթեցի, դրեցի աղբամանի մոտ. թող վերցնի, ով ուզում է: Երբ հասել էի հաջորդ քաղաքը, հյուրանոցի սպասուհին ասաց, որ իմ հասցեով փաթեթ է ստացվել: Բացեցի՝ կոշիկներս էին... Մինչև Տոկիո հասնելս տասը քաղաքում կանգ առա: Այդ կոշիկներն իմ հետևից կրնկակոխ գալիս էին: Ստիպված բերեցի հետս...

- Աներևակայելի ընդունելության եք արժանացել Ճապոնիայում...

- Դա առանձին զրույցի նյութ է: 1957-ին, երբ առաջին անգամ պետք է երգեի ճապոնական բեմում, ինձ բեմ հրավիրեց Կոգանը: Երգեցի Սենսանսի «Սոխակը և վարդերը»: Երկար ժամանակ չթողեցին հեռանալ բեմից, իսկ համերգի ավարտից հետո երգել տվեցին նաև... ավտոմեքենայում: Նրանք խնդրեցին լսել իրենց 1500 հոգանոց երգչախմբին և, եթե հավանեմ, միասին երգենք: Այդ ժամանակ պատրաստում էին Բեթհովենի «Իններորդ սիմֆոնիան»: Լսեցի և երգեցի նրանց հետ: Խնդրեցին հայերեն երգ սովորեցնել: Առաջարկեցի «Ծիծեռնակը» և մի քանի երգ՝ Կոմիտասի ժողովածուից:

Հաջորդ այցիս՝ 1964-ին, լսեցի նրանց կատարումը․ այնքա՜ն հրաշալի, այնքա՜ն սրտառուչ...

- Որքան գիտեմ՝ Ճապոնիայում շատ են սիրում Արամ Խաչատրյանի երաժշտությունը:

- Որտե՞ղ չեն սիրում: Հիմա հայ կատարողներ շատ կան աշխարհում, մանավանդ՝ Եվրոպայում: Վոկալիստներն էլ շատ են: Տասնամյակներ առաջ, կարելի է ասել, ես էի միայն ներկայացնում հայ երգը դրսում:

- Մեր երիտասարդ վոկալիստների անուններն արտերկրում այսօր շատ հաճախ են հնչում: Ինչո՞վ եք բացատրում նրանց նվաճումները:

- Պրոֆեսիոնալ ասպարեզում մրցանակակիր լինելը ոչ մի արժեք չունի արտասահմանում: Ոչ մի երգչի հենց այնպես չեն հրավիրում օպերային թատրոն, ինչ է, թե մի քանի մեդալ է ստացել այդ փառատոներում: Այդ մրցույթներն այնքանով են լավ, որ հնարավորություն են տալիս իմպրեսարիոներին ներկա լինել, լսել: Օպերային ասպարեզում արդեն համբավ ունեցող երգիչը իրեն թույլ չի տա մասնակցել այդ մրցույթներին: Լսե՞լ եք երբևէ, ասենք, Պավարոտտին, Դեմոնակոն, Կրաուսը կամ որևէ մեծ երգիչ հայտնի լինի իր դափնեկիր լինելու շնորհիվ:

- Ինչո՞ւ այսօր ժամանակակից օպերաներ չեն գրվում:

- Դրա համար անհրաժեշտ են բազում նախադրյալներ: Կոմպոզիտորը պետք է տիրապետի մի շարք արվեստների: Մի հաջող օպերա գրելու համար կոմպոզիտորը պետք է արդեն մի քանի օպերա գրած լինի: Վերդին, Պուչչինին և մյուսները մի ամբողջ կյանք են նվիրել՝ այդպիսի գործեր գրելու համար: Պարտադիր չէ, որ դրանք բոլորն էլ բեմադրվեն: Բեմադրվում է լավագույնը... Մեզանում օպերայի առաջին փորձ կատարած կոմպոզիտորն անմիջապես թակում է նախարարության դռները, գանգատվում, որ չեն բեմադրում... Օպերային թատրոնը երազում է ժամանակակից հայ կոմպոզիտորների` բեմադրության արժանի ստեղծագործություններ: Խոսքս ժամանակակից սովետահայ օպերաների մասին չէ, որոնք հազիվ մի քանի անգամ էին ներկայացվում:

- Ի՞նչ է, մեր ազգային տաղանդի գետը նվազել, առո՞ւ է դարձել...

- Իհարկե ոչ: Նվազել է մշակույթի ընդգրկման տարողունակությունը: Այսօրվա արվեստը պահանջում է, որ արվեստագետը փայլուն կերպով տիրապետի հարակից արվեստներին: Հայ ժողովրդի տաղանդը երբեք չի նվազում: Մթնոլորտի և հասարակական պահանջարկի չափանիշի խնդիր կա: Անցումային վիճակները հաղթահարում է նա, ով դավանում է անանց գաղափարներ:

- Անցնող դարի կեսերին մեր մշակույթը ծաղկման հասավ բոլոր ոլորտներում: Նոր դարի շեմին ակամա մտորում ես, թե ի՞նչ ես տանելու քեզ հետ...

- Թող անհամեստություն չթվա՝ ինձ համար իմ երգարվեստը 12 թվից բաղկացած լոտոյի մի շահող թիվ է, որոնցից եթե մեկը պակաս եղավ, մնացած համարները վարկաբեկվում են: Իմ «թվատախտակի» այդ նիշերին փոխարինում են բնատուր ձայնը, երաժշտականությունը, ֆանատիկ սիրահարվածությունն արվեստին, աշխատասիրությունը, ստեղծագործական դպրոցը, մտավոր ունակությունները, ոճի զգացողությունը, երաժշտական մի շարք տվյալներ, մարդկային նկարագիր, լեզուների և հոգեբանության իմացություն և այլն, որոնց շնորհիվ կայանում է արվեստը: Եվ եթե անհատականություն ես, կստանաս մի արվեստ, որը եզակի է իր տեսակով և ավարտուն՝ իր կառուցվածքով: Արդյունքը՝ քո ազգայինն ընկալելի է նաև միջազգային հանրությանը: Սա չափանիշներից մեկն է: Իսկ չափանիշն օրենքից հզոր է...

- 20-րդ դարի ավարտին ունե՞նք այդ չափանիշը:

- Որքան էլ այն տրոհված ու անտեսված է, այնուամենայնիվ, կա: Դա՛ է օգնել մեր ազգին այսքան գոյատևել, ընդ որում, գոյատևել արժանապատվորեն, անգամ ամենավատթար վիճակներում: Դա այն բարոյական դաստիարակությունն է, որը սերնդեսերունդ փոխանցվել է որպես չափանիշ: Այսպես՝ հայ մայրը, որքան էլ կյանքի անարդարություններից ծանր հարվածներ ստացած լինի, միևնույն է, իր զավակներին դաստիարակում է բարոյական այն չափանիշներով, որոնք մերժում են վատը, անմարդկայինը, չարը: Եթե մեր երկիրն այս ծանրագույն իրավիճակում, այնուհանդերձ, գոյատևում է, ապա միայն այն բարոյական չափանիշների շնորհիվ, որոնք դեռևս կոդավորված պահպանվել են մեր մեջ: Էքզյուպերին ասում է, չէ՞, որ բոլոր լավ բաները մարդու մեջ թաքուն են լինում: Արվեստագետի խնդիրն է՝ հայտնաբերել դրանք, բացահայտել: Դա՛ է մեզ ուժ տալու և փրկելու: Սակայն արվեստագետն այսօր ինքն է կարոտ ուժի, աջակցության և փրկության:

2001 թ․

Հարցազրույցը վարել է Հասմիկ Գուլակյանը

ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ .AM

 

Հայաստանի Հանրապետություն
ք. Երևան,
(+37410)
E-mail: info@socialism.am

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը socialism.am-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց socialism.am-ին հղման արգելվում է: Գովազդների բովանդակության և մամուլի տեսության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: