Անարյուն կրակոցներ «Օպերային թատրոնի պրոֆեսիոնալները վասալական կախման մեջ ընկան․․․ մշակույթի նախարարից»

06 Օգոստոսի 2015

«Դուք ձեր ռազմական տեխնիկայով» տանկերով, օդանավերով կամ հրթիռներով այսպես չէիք կարողանա գրավել Մոսկվան, ինչպես՝ օպերայով․․․Սրանից մեծ քաղաքականություն չեմ պատկերացնում»: Սրանք հենց այնպես ասված խոսքեր չեն և վերաբերվում են հայ արվեստագետներին, հայ մշակույթի քարոզիչներին։ Իսկ այսօր ի՞նչ վիճակում է մեր արվեստը, մեր մշակույթը, արդյոք կարողանո՞ւմ ենք պահել արժանի բարձրության վրա։

Ընթերցողի ուշադրությանն ենք ներկայացնելու Հասմիկ Գուլակյանի գրքերից հատվածներ։ Դրանք վերաբերվում են մեր մշակույթի,  կրթության, նաև հասարակական կյանքի ցավոտ հարցերին, միևնույն ժամանակ պատմականորեն ձևավորվող մեր ոչ վաղ անցյալի քրոնիկա են։  

 Զրույց՝ Ալեքսանդր Սպենդիարյանի անվան ազգային օպերային թատրոնի գլխավոր ռեժիսոր Տիգրան Լևոնյանի հետ

- Տասը սարի առաջ օպերային ներկայացումները տեղի էին ունենում կիսադատարկ դահլիճներում: Այսօր պատկերն այլ է: Ինչպե՞ս կբացատրեիք այս փոփոխությունը:

-Ոգեկոչված անկախության գաղափարներով՝ մենք թատրոնում իրագործեցինք շրջադարձային միջոցառումներ: Հին, հանդիսատես չգրավող ներկայացումները թողեցինք մի կողմ և կենտրոնացրինք մեր ուժերը վեց-յոթ ներկայացումների վրա՝ ստեղծելով մեր ուրույն դիմագիծն արտահայտող թատերախումբ: Բնական է, որ այդ ներկայացումները հանդիսատեսների մեծ հոսք առաջացրին: Անցյալի տառապագին չորս-հինգ տարիներին, երբ մշակութային կյանքը գրեթե կաթվածահար էր, հսկայական օպերային թատրոնը ոչ միայն գոյատևեց, այլև Ժողովրդին նվիրեց «Արշակ Երկրորդ», «Անուշ», «Պողիկտոս», «Օթելլո», «Պայացներ», «Լեբլեբիջի» օպերային ներկայացումները, որոնք, բացառապես իրենց մտածողությամբ, թարմ են: «Անուշի» ներկայացմանը դահլիճն այնքան է մարդաշատ, որ նույնիսկ սանդուղքներին են նստում: Առավել մեծ ուրախությամբ նշեմ, որ մեր հանդիսատեսը երիտասարդ է: Մենք կազմավորեցինք երաժշտական թատրոնի մեր ազգային դպրոցը: Այդ իսկ պատճառով մենք նաև շատ հետաքրքիր ենք եվրոպական թատրոնների համար: Բազմաթիվ հրավերներ ունենք և երջանիկ ենք, որ «Օթելլո» և «Պողիկտոս» ենք ներկայացրել Իսպանիայում: Մեր ազգային ուրույն մեկնաբանությամբ ենք տարել դրանք, չընդօրինակելով որևէ եվրոպական թատրոնի: Համոզված եմ, որ հայ ժողովուրդը, հայ մշակույթը միշտ իր ուրույն մտածելակերպով է ձեռք բերել իր ծանրակշիռ և բարձր գնահատականը:

- Ուրախալի է, որ եվրոպացիներն ընդունել են եվրոպական օպերաների հայերի բեմադրություններն ու կատարումները: Իսկ ինչպե՞ս են գնահատում մեր ազգային օպերային ներկայացումները: Առիթներ եղե՞լ են հայկական օպերան այնտեղ ներկայացնելու:

- Իհարկե: Երբ ԱՄՆ-ում «Շոայն աուդիտորիում» թատերասրահում (հայտնի դահլիճն է, որտեղ միշտ «Օսկարի» մրցանակաբաշխությունն է կատարվում) ներկայացրինք «Անուշը», վեց հազար հոգանոց դահլիճում նաև բազմաթիվ ոչ հայ հանդիսատեսներ կային, ովքեր բացառիկ ջերմությամբ ընդունեցին «Անուշը»: Անհամեստ թող չթվա. «Անուշն» ազգային այն նյութն է, որը բարձրացրել ենք միջազգային մակարդակի: Իր ծիսական երևույթով, զուտ ազգային հավաքական բնույթով դա ոչ միայն Լոռու պատմությունն է: Աշխարհընկալման մեծ ընդհանրացումների՝ Ամենայն հայոց բանաստեղծի այս գործն ամենայն հայոց օպերաների օպերան է: Եվրոպացին ցնցված է նայում այդքան խորապես ազգային դիմապատկեր ունեցող դեկորները և ամբողջ բեմադրությունը: Թատրոնի մեր երկհազարամյա մշակութային փորձառության և ավանդույթների համաձուլումը թատերարվեստի այսօրվա չափանիշների հետ այն ճանապարհն է, որը մեզ ծանոթացնում է ամբողջ աշխարհի հետ. մեզանով հետաքրքրվում են:

- Այն, որ օպերային թատրոնի պայմանները սուղ են, իսկ խնդիրները՝ շատ, հայտնի է բոլորին: Վերջին ինը-տասը տարվա ընթացքում մշակույթի մի քանի նախարար է փոխվել: Նրանցից  ով որքանո՞վ է կարողացել նպաստել այս գեղեցիկ ու ներկայանալի արվեստի զարգացմանը:

- Կուզեի Ձեր հարցին պատասխանել 30 տարվա իմ փորձառության հայեցակետից: Մեզ մոտ կա մի շատ հիվանդ, տխեղծ և սխալ վերաբերմունք: Օպերային թատրոնը, իր բացառիկ բարդ կառուցվածքով, իր բացառիկ յուրահատկությամբ մշակույթի նախարարության տնօրինության ներքո է, այսինքն՝ մի կառույցի տնօրինության տակ, որտեղ օպերայից բացարձակ ոչինչ չեն հասկանում: Եվ այս հիմնախնդիրը միշտ առճակատումների պատճառ է եղել մեր և նախարարության միջև: Ես չեմ կարող ասել, որ չեն եղել ժամանակահատվածներ, երբ մշակույթի նախարարը շատ լավ է վերաբերվել օպերային: Դա եղել է և՛ նախկինում, և՛ այժմ: Այսպես, Պերճ Զեյթունցյանը շատ կարճ ժամանակ գլխավորեց այդ նախարարությունը և չհասցրեց ոչինչ էականորեն փոխել այդ ասպարեզում: Հետո՝ Հակոբ Մովսես, Արմեն Սմբատյան, հիմա էլ՝ Ռոլանդ Շառոյան... Անկախ գոյություն ունեցող համագործակցության կետերից, միշտ եղել ենք առճակատումների մեջ: Երբեմն այնտեղից այնպիսի անհեթեթ հրաման է ստացվում, որ ուղղակի, խելքդ կորցրած, չգիտես՝ ինչպես պատսպարվես այդ «հրամանից»...

- Դա «արհեստավարժությա՞ն» արտահայտություն եք համարում...

- Վերջին մեկուկես տարում Ռ. Շառոյանը հետևողականորեն մեզ զրկեց անկախության այն կաթիլներից, որոնք, անկախության տարիների սկզբից, օգնում էին մեզ շնչել, ապրել և ստեղծագործել: Եվ նա, անկախ մեր մասնագիտական փաստարկումներից, օպերային թատրոն ներմուծեց այնպիսի բորբոսնած, հին և վարչահրամայական համակարգ, որ օպերային թատրոնի պրոֆեսիոնալներն ուղղակիորեն վասալական կախման մեջ ընկան մեր գործից ոչինչ չհասկացող մշակույթի նախարարից...

- Ի՞նչ է արել նախարարը:

- Անկախության տարիների սկզբում թատրոնում հաստատագրվեց գեղարվեստական ղեկավար և տնօրեն ըմբռնումը, երբ թատրոնի ստեղծագործող առաջնորդը տնօրինում է թատերական ընթացքը, որպեսզի թատրոնի ողջ կազմակերպական ներուժը ծառայեցվի ստեղծագործական գերխնդիրներին: Սա կարևորագույն հանգամանք է: Եվ սա երաշխիք դարձավ, որ այդ ծանրագույն օրերին մեր օպերային թատրոնը տոկար բոլոր դժվարություններին, և 700 հոգանոց կոլեկտիվը պատրաստեր այդ հսկայական պրեմիերաները: Մշակույթի նախարարն ամենավարչահրամայական, հարձակողական անիրազեկությամբ ջնջեց այդ տարիներին մեր հաստատագրած կազմակերպական և ստեղծագործական կարգավիճակը և ներմուծեց տնօրինման այլ համակարգ, այսինքն՝ թատրոն ներմուծեց երկիշխանություն: Ստեղծագործական, գեղարվեստական ղեկավարը ես եմ, իսկ ֆինանսատնտեսականի նոր նշանակված տնօրենը՝ Կամո Հովհաննիսյանը:   Մի մեծ ճաք մտավ թատրոն: Եվ սա արվեց մեր՝ պրոֆեսիոնալների ընդհանուր ժողովի բացարձակ միաձայն բողոքին հակառակ. ուղղակի վարչահրամայական դիկտատով (պարտադրանք - Հ. Գ.) մեզ պարտադրեցին կարգավիճակ՝ վերակենդանացնելով 15-20 տարի առաջվա սովետական դիկտատը: Մենք այսօր անպաշտպան ենք ՀՀ մշակույթի նախարարության առաջ: Բայց չենք էլ կարող հեշտությամբ զիջել մեր բոլոր նվաճումները, ինչ է թե մշակույթի նախարարն անտեղյակ մարդ է, չգիտի ինչ է թատրոնը: Մեր ներկայացումներից ոչ մեկը չի դիտել: Ոչ մի անգամ մեր ընդհանուր ժողովին չի մասնակցել, չնայած միշտ հրավիրել ենք: Վերջին անգամ ուղարկեց փոխնախարար (արդեն նախկին - Հ. Գ.) Վիգեն Չալդրանյանին: Նա ուղղակի ասաց, որ եկել է ոչ թե մեր կարծիքը լսելու, այլ կարդալու մշակույթի նախարարի հրամանը:

- Օպերային թատրոնի խնդիրները շատ-շատ են: Փորձենք առանձնացնել ամենագլխավոր մի քանիսը:

- Վերջին ինը-տասը տարվա մեր ստեղծագործական հաղթանակը բացատրվում է այն հանգամանքով, որ ստեղծել էինք ճշմարիտ համագործակցության թատրոն՝ երգի, երաժշտության, պարի կազմակերպական և ստեղծագործական գործոնների համաձուլվածք: Իսկ նորամուծությունը կործանում է այդ համագործակցությունը, տարանջատում  մեր անսամբլային թատրոնը, որն առաջին ամենախաթարիչ հիմնախնդիրն է: Երկրորդ՝ արդեն երրորդ տարին է, որ այս հրաշալի կոլեկտիվը պետպատվեր չի ստանում: Ստանում ենք մեր չնչին աշխատավարձերը: Ո՛չ մի այլ գումար: Արդեն  պատրաստ է մեր միակ ռազմահայրենասիրական օպերան՝ հանճարեղ Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկը»: Երեք տարի է՝ գումար եմ խնդրում այդ բեմադրության համար: Չկա՛: Կամ, ասենք, Պուչինիի «Տուրանդոտ» օպերան ենք պատրաստել, որի համար նույնպես գումարներ չեն հատկացնում, և ստիպված ենք այդ ներկայացումները համերգային ձևով իրագործել:

- Վերջերս բավական շատ են խոսում Տիգրան Չուխաջյանի «Արշակ Երկրորդ» օպերայի նոր բեմականացման շուրջ: Որքան հայտնի է՝ այն որոշել են բեմադրել ԱՄՆ-ում և դեռ ընդհանուր հայտարարի չեն եկել: Ի՞նչ անլուծելի խնդիրներ են ծագել մեր հայրենակիցների համար:

- Վերադարձի խնդիր է: Չուխաջյանի օպերայի լիբրետոն գրել է Թովմաս Թերզյանը: 1945 թ. Արմեն Գուլակյանի գլխավորությամբ ստեղծվեց նոր լիբրետո: Ոմանք Գուլակյանի լիբրետոն համարում են ստալինյան կնիքով, ստալինյան ժամանակների գործ և մերժում են: Որքան էլ, որ Ստալինը ճիվաղ էր, այնուամենայնիվ, պատերազմի ժամանակ  ճիշտ քաղաքականություն էր վարում՝ հանրապետություններում բարձրացնելով ժողովուրդների ազգային արժանապատվության զգացումը: «Արշակ Երկրորդը» նման դրսևորումներից մեկն է՝ միասնական, հզոր պետություն ունենալու Արշակ Երկրորդի ողբերգական պայքարի արտահայտությունը: Թերզյանի լիբրետոն ներկայացնում է մի հայ թագավորի, որը բացասական կերպար է, որը երիցս մեզ համար ատելի է. Թուրքիայում չէին հանդուրժի, եթե փորձեին դրական հայ թագավոր ներկայացնել: Այս վեճերը կարող են հանգեցնել այն բանին, որ Սան Ֆրանցիսկոյում ընդհանրապես չուզենան «Արշակ Երկրորդը» բեմադրել: Այն տեսակետի կողմնակիցներից եմ, որ դրանցից որևէ մեկն անպայման բեմադրվի, չնայած նախընտրում եմ  Արմեն Գուլակյանի բեմադրությունը. դա բացառիկ դրամատուրգիական, հզոր կառույց է. Արշակ Երկրորդն այնտեղ պատմականորեն ճշմարտացի կերպար է:

- Ինչպե՞ս եք գնահատում գուլակյանական ուղղությունը հայ թատերարվեստում:

- Զարմանքով պիտի նշեմ, որ այն ժամանակներում, երբ թատրոններում հաղթում էր սոցռեալիզմը, հատկապես օպերային թատրոններում նման նատուրալիստական և տկար բեմադրություններ էին դրվում՝ «Տրավիատա», «Տրուբադուր», «Ֆաուստ» և այլն։ Արմեն Գուլակյանի բեմադրած, ասենք, Վերդիի «Օթելլոն» ուներ ժամանակակից ռեժիսուրայի բոլոր նախադրյալները, այսինքն՝ շատ հզոր ու ամփոփ և պայմանականություններով դրսևորված բեմական ձևավորում, եվրոպական թատրոններին հարող մտածողություն: Արմեն Գուլակյանը շատ մեծ և հզոր ռեժիսոր է, տեսաբան, ինչ-որ տեղ չգնահատված կամ մինչև վերջ չգնահատված: Նրա «Անուշն» այն բեմադրությունն էր, որի շուրջ մի քանի «Անուշներ» ևս եղան, որոնք սկզբունքորեն չէին տարբերվում Գուլակյանի «Անուշից»: Ժամանակի ընթացքում եղան առավել լավ բեմադրություններ, բայց նույն հայեցակետի շարունակական դրսևորումներն էին և ոչ թե հեղաշրջումներ: Գուլակյանն օրինաստեղծ բեմադրող էր: Շատ ափսոսում եմ, որ նրան չեմ աշակերտել, բայց դեռ պատանի հասակից միշտ եղել եմ նրանով հիացողներից, հետագայում էլ՝ ինչ-որ տեղ նրան շարունակողներից: Իմ բեմադրական հայեցակետը՝ բեմական ընդհանրացումների, ծիսական թատրոն ստեղծելու և այլ իմաստներով, շատ է աղերսվում նրա ընկալումներին, հոգեհարազատ է Գուլակյանի մտածողությանը:

- Դուք արդեն մասամբ պատասխանեցիք իմ այն հարցին, թե ինչո՞ւ է մեր օպերային թատրոնն իր խաղացանկում քիչ ներկայացնում ազգային բեմադրություններ:

- Զուտ տեխնիկական պատճառով: Պետական հատկացումներ չկան: Շատ կուզենայինք այնպիսի հզոր օպերաներ, ինչպիսիք են՝ Արմեն Տիգրանյանի «Դավիթ Բեկը», Ալեքսանդր Սպենդիարյանի «Ալմաստը», ունենան նոր բեմականացումներ և նորացնեն մեր ներկայացումների պատկերասրահը: Սպասենք լավ օրերի:

- Ընդունված է ասել՝ մշակույթը քաղաքականության մաս է: Որքանո՞վ է մեր մշակույթը նպաստում ՀՀ քաղաքականությանը:

- Երբ Մոսկվայի Մեծ թատրոնում ներկայացրինք Դոնիցետտիի «Պողիկտոսը», այդ ժամանակվա պետական բարձր պաշտոնյաներից մեկը՝ Շումեյկոն, ասաց. «Դուք ձեր ռազմական տեխնիկայով՝ տանկերով, օդանավերով կամ հրթիռներով այսպես չէիք կարողանա գրավել Մոսկվան, ինչպես օպերայով», նաև ավելացրեց. «Սրանից մեծ քաղաքականություն չեմ պատկերացնում»: Այս խոսքերի մեջ ճշմարտություն կա: Ուր էլ որ գնում ենք՝ Իսպանիա, Ռուսաստան, Ամերիկա և այլուր, հզորացնում ենք մեր երկրի քաղաքականությունը, ցույց ենք տալիս, որ մեր ազգը հոգևոր և մշակութային նախադրյալներ ունեցող հին ազգ է: Բայց ես հավատավորն եմ այն ճշմարտության, որ մեր հանրապետությունում պետք է շատ բան փոխվի առ մշակույթը դրսևորվող վերաբերմունքի մեջ: Իմ խորին համոզմամբ՝ չկա քաղաքականություն` առանց քաղաքակրթության և չկա քաղաքակրթություն՝ առանց մշակույթի: Նախապատվության ասպարեզն անպայման պետք է տալ մեր հոգևոր և մտավոր ունակություններին: Սրանք պետք է լինեն մեր գոյության բարձրակետում, ինչպես, ասենք, գլուխը պետք է լինի ուսերի վրա և ոչ թե ոտքերի տակ: Եվ, բնականաբար, պետք է ավելացնեմ, որ չկա ժողովրդավարություն՝ առանց քաղաքակրթության: Ես այն կարծիքն ունեմ, որ մինչև առաջնահերթությունը չգրավեն մշակույթն ու մեր հոգևոր առողջացման առաջընթացը, տնտեսապես չենք բարգավաճի: Հակառակը երբեք տեղի չի ունենա: Երբե՛ք:   

1999 թ.

 

ԱՎԵԼԱՑՆԵԼ ՄԵԿՆԱԲԱՆՈՒԹՅՈՒՆԸ

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ .AM

 

Հայաստանի Հանրապետություն
ք. Երևան,
(+37410)
E-mail: info@socialism.am

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը socialism.am-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց socialism.am-ին հղման արգելվում է: Գովազդների բովանդակության և մամուլի տեսության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: