Արխիվ Օգոստոսի 2019 - ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ.am
Չորեքշաբթի, 14 Օգոստոսի 2019 20:35

Իրան - ԱՄՆ հակամարտությունը

Վերջերս արտակարգ սրվել են Իրան - ԱՄՆ, Իրան - Անգլիա հարաբերությունները, հնչում են երկուստեք մեղադրանքներ, սպառնալիքներ, կե՞ղծ, հնարովի՞, թե՞ հիմնավոր փաստեր կան։ Նման այլ դեպքերում միջազգային հանրությունը երբեք հնարավորություն չի ունեցել ժամանակին և առանց վերապահության, իմանալ դրանց պատճառները, միայն տարիներ հետո, երբ բացվում են փակ արխիվները, կամ, երբ արևմուտքի մի քանի խիզախ ու համարձակ թղթակիցների հաջողվում է համառ, երբեմն նաև վտանգավոր աշխատանքների գնով, բացահայտել ճշմարտությունը, նոր միայն հանրությանը պարզ է դառնում, որ ԱՄՆ-ի կողմից ներկայացված փաստարկները, գրեթե միշտ էլ շինծու, հնարովի են եղել, կամ էլ հիմնվել են CIA-ի կողմից կեղծված լուրերի և փաստերի վրա։

            Այսօր արդեն իրանի դեմ ԱՄՆ-ի տնտեսական պատժամիջոցները զգալի վնաս են հասցրել Իրանի ազգային տնտեսությանը, վերջին երկու տարվա ընթացքում Իրանի դրամ՝ թումանը  արժեզրկվել է ավելի քան չորս անգամ։ Եվ այդ ամենը այն պատճառով, իբր՝ ըստ Թրամփի, Իրանը հակառակ Եվրոպայի հինգ երկրների և Ամերիկայի հետ պայմանագրի, չի դադարեցրել և շարունակում է, ատոմային ռումբ ստեղծելու ծրագրերի վրա աշխատանքները: Ինչպես միշտ,57կշնմղլ     դա ուռճացված հայտարարություն է, որը հերքվել է նաև Եվրոպական երկրների կողմից, որոնք դեմ են ԱՄՆ-ի կողմից Իրանի դեմ կիրառված պատժամիջոցներին, սակայն ԱՄՆ-ի հետ առճակատման չգնալու համար, ստիպված մասնակցում են դրան։

            Երկրորդ պատերազմից հետո, Իրան – ԱՄՆ հարաբերությունները զարգացել են տարբեր ուղղություններով։ Ահա, թե ինչ է գրում գերմանացի թղթակից՝ Միխայել Լյուդերզը, իր՝

 «Ով հողմ է ցանում» «Թե արևմուտքը՝ իր քաղաքականությամբ ինչ է ստեղծում արևելքում», գրքի՝ հրատարակված 2015 թվականին, նախաբանում.

           

            «Ով միջին արևելքի ներկայիս հակամարտությունների, այդ թվում «Իսլամական պետության» առաջխաղացումը, Իրանի ատոմային ծրագրերի շուրջ ստեղծված տարաձայնությունների, կամ՝ Սիրիայում  քաղաքացիական պատերազմի ծագման պատճառները հասկանալ է ուզում, ապա պետք է մանրազնին ուսումնասիրի երկրորդ պատերազմից հետո արևմուտքի բանեցրած քաղաքականության հետևանքները այդ տարածաշրջանում։ Իհարկե ինքնին հասկանալի է, որ միայն  արևմուտքը  չէ հրդեհաձիգը, բայց յուրահատուկ է եղել և որոշիչը։ Սկսած 1953 թվականից Իրանում  Մոսադեղի դեմ կազմակերպած հեղաշրջումով, կարելի է նկատել, որ՝

                        արևմուտքի կողմից արաբական-իսլամական երկրներում  տասնամյակներ շարունակ բանեցրած քաղաքականության հիմնական դրույթները, բոլորովին չեն փոխվել։ Նախ և առաջ այն ձգտումը՝ հակամարտության կողմերին «լավ» ու «չար»-ի բաժանելով:»

           

            «Այն դեպքում, երբ մի պետություն, կազմակերպություն, կամ իշխանության ղեկավար, որպես «չար» է որակվում, ապա բոլոր հնարավոր միջոցներով հրեշացվում է նա և նրա դեմ պայքարը դառնում է օրակարգի հարց:»

 

            Եվ այսպես, տասնիներրորդ դարավերջից մինչ մեր օրերը, արևմուտքը նախ Անգլիայի, հետո ԱՄՆ-ի գլխավորությամբ, տիրանալու համար օրեցօր ավելի մեծ պահանջ ունեցող նավթին, որի անսպառ պաշարները Իրանում և միջին արևելքի իսլամական երկրներում են գտնվում, բոլոր հնարավոր,  նաև իր դրածո իշխանությունների միջոցով, իշխել է այդ երկրներում և անարգել ու իր համար ամենանպաստավոր պայմաններով, արտահանել է այդ երկրների նավթը։ Իրանի օրինակը ավելի քան ցայտուն է։

 

            Միխայել Լյուդերզը իր վերոհիշյալ գրքում գրում է.

          «Մեծ Բրիտանիան 1909 թվականից սկսյալ, միայնակ տիրում էր Իրանի նավթարդյունաբերությանը։ Մինչ երկրորդ պատերազմը 800 միլիոն  ֆունդ ստերլինգ օգուտ էին հոսել դեպի Անգլիա, մինչդեռ Իրանը ստացել էր միայն 105 միլիոն ֆունդ ստերլինգ։ Անգլիայի վարչապետ՝ Վինստոն Չերչիլը այդ գումարը որակում է ՝ «որպես նվեր, մի ինչ որ հեքիաթային աշխարհից, հեռու մեր բոլոր սառնարյուն երազանքներից»։ Միևնույն ժամանակ Պարսից Ծոցում գտնվող՝ Աբադան քաղաքը, որտեղից արտահանվում էր նավթը,  դարձել էր անգլիական գաղութ, որտեղ տիրում էին ռասայական խտրականության պայմաններ։ «Ոչ իրանցիների համար», գրված էր խմելու ջրհորների վրա։ 1940 թվականի վերջերին Աշխատանքային վատ պայմանների հետևանքով, հաճախակի տեղի էին ունենում ցույցեր ու գործադուլներ, որոնք բռնությամբ ճնշվում էին։ Տարվա վերջում, խորհրդարանի մի խումբ պատգամավորներ միավորվելով, պահանջում էին վերանայել Մեծ Բրիտանիայի հետ կնքված նավթարդյունաբերական պայմանագրերը։ Նրանց խոսնակը՝ Ֆրանսիայում և Շվեցարիայում ուսանած, փաստաբան՝ Մոհամադ Մոսադեղն էր։ Տարվա վերջում նա և նրա համախոհները հիմնադրեցին «Ազգային Ճակատ» կուսակցություն- խմբավորումը, որպեսզի վերջ տան բրիտանական բռնակալությանը և պայքարեն թագավորի ինքնիշխանության դեմ։ Միաժամանակ Նրանք պահանջում էին մամուլի ազատություն, ազատ և չկեղծված ընտրությունների հնարավորություն և սահմանադրական թագավորություն, որը ամրագրված էր Իրանի սահմանադրությունում։

     Մեծ Բրիտանիան փորձում էր թագավորի և նրա հավատարիմների օգնությամբ, որոնք, կեղծված ընտրությունների շնորհիվ, խորհրդարանում ձայների մեծամասնություն ունեին, սահմանափակել նրանց հզորացումը, սակայն 1950 թվականի պառլամենտական ընտրությունների ընթացքում նրանք դարձան ամենաուժեղ կուսակցություններից մեկը և Անգլո- Իրանական նավթարդյունաբերության ընկերությանը (AIOC Anglo-Iranien Oil Company) ներկայացրին մի առաջարկ, չափավոր կերպով բաժանել  եկամուտները, սակայն ընկերությունը մերժեց բանակցությունները, որից հետո ամբողջ երկրում տեղի ունեցան ցույցեր ու գործադուլներ, որի ընթացքում արդեն բնակչության մի մասը պահանջում էր ազգայնացնել Նավթարդյունաբերությունը։ Ազգային Ճակատը, որը արդեն հակադրված էր ընկերությանը, միացավ բնակչության այդ պահանջին, ինչպես նաև ազդեցիկ հոգևորականության մի զգալի մասը։

            Երբ  1951 թվականի մարտին Մոսադեղը վարչապետ ընտրվեց, ապա նրա հակառակորդները զգացին պահի լրջությունը։ Անգլիայի կառավարությունը հաստատակամ կառչել էր՝ Իրանի նավթի պաշարների շահագործմանը։ Այստեղ պետք է մեջբերել, որ այդ տարիներին Եվրոպայում վաճառվող նավթի 90 տոկոսը, գալիս էր Իրանի Աբադան քաղաքից։ Այդ ժամանակ ՄՆ-ի նախագահ՝ Տրումենի կառավարությունը  շատ զգույշ քաղաքականություն էր ընտրել Մոսադեղի նկատմամբ և հույս ուներ, այդտեղ ևս, որպես գերիշխող ուժ, տիրանալ անգլիական փլուզվող կայսրության ժառանգությանը։ Այդ պատճառով էլ Իրանում նավթարդյունաբերության ազգայնացումը ԱՄՆ-ում խուճապ չառաջացրեց։

            Այնուամենայնիվ վարչապետ Չերչիլը և նրա արտաքին գործերի նախարար Անտոնի Էդենը, ովքեր դեռ վաղուց ծրագրել էին տապալել Մոսադեղին, ստիպողաբար կախված էին ԱՄՆ-ի աջակցությանը։ Սակայն Վաշինկտոնում, միայն 1953 թվականին, երբ Այզենհաոերը նախագահ դարձավ, պատրաստակամ գտնվեցին ուշադրություն դարձնել անգլիական ծրագրերին, ավելին, Ամերիկան ինքը հանձն առավ կազմակերպել հեղաշրջումը։ Եթե նախկին նախագահ՝ դեմոկրատ Տրումենը ահազանգում էր, որ Մոսադեղի դեմ բռնի հեղաշրջումը, տարածաշրջանում ողբերգություն է նշանակելու, ապա հանրապետականները Մոսադեղին դիտում էին որպես կոմունիստ, իսկ նավթարդյունաբերության ազգայնացումը՝ վտանգավոր մի նախադեպ։

            1953 թվին Մոսադեղի դեմ հեղաշրջումը մի ցայտուն օրինակ է, որի նմանը հետագայում ԱՄՆ-ի և նրա դաշնակիցների կողմից գործադրվել է մի շարք երկրներում, իշխանափոխություն կատարելու համար։ Գործընթացքը միշտ նույնն է, նախ հրեշացվում է տվյալ երկրի ղեկավարությունը։ Էդենը հաճախակի Մոսադեղին նմանեցրել է Հիտլերին։ 2013 թվականին հրապարակված CIA-ի մի փաստաթղթում նա այնպիսի որակում է ստանում, որը հետագայում, փաստորեն բառ առ բառ օգտագործվել է այլ բռնակալների, օրինակ՝ Սադամ Հուսեյնի, Ղադաֆի-ի, Բաշր Ալ-Ասադի պարագայում, ովքեր որակվում են որպես՝ «անվստահելի, խելագար, բռի, կամ, մեկը այն վտանգավոր առաջնորդներից, որոնց հետ մենք երբևէ գործ ենք ունեցել:»

            «Դեմոկրատական հիմունքներով ընտրված վարչապետ՝ Մոսադեղի դեմ հեղաշրջումը, ծրագրվել էր մանրակրկիտ, ամիսների ընթացքում։ CIA („Operation TPAJAX) և բրիտանական MI 6 գաղտնի ծառայությունը (Operation Boot), ոչինչ չէին թողել պատահականությանը։ Նպատակը պարզ էր.

            «Գործողություն սկսել՝ Իրանում արևմուտքին համակիր կառավարություն տեղադրելու համար»։

          Այդպես է գրված 1953 թվականին CIA-ի կողմից պատրաստված մի փաստաթղթի մեջ, որը կարճ ժամանակ առաջ հրատարակվեց։

            Դեռ ավելին.

            «Նշանակետը՝ Վարչապետ Մոսադեղն էր և նրա կառավարությունը։

            Գործողության տեսակները՝ լեգալ և իբր ոչ լեգալ մեթոդներով տապալել՝ վարչապետ Մոսադեղի կառավարությանը, նրա փոխարեն տեղադրել արևմտամետ կառավարություն(...)։

            CIA-ի Ծրագիր -Գործողությունը  իրագործվեց չորս փուլերով։

  1. (Գրաքննության ենթարկված)(…) Թագավորին աջակցել, որպեսզի նա իր սահմանադրական իրավունքը առավելագույնս իրագործել կարողանա և այնպիսի դեկրետներ ստորագրի, որոնց միջոցով հնարավոր կլինի Մոսադեղին հեռացնել վարչապետի պաշտոնից։
  2. Իրանում ի-մի բերել քաղաքական այն խմբավորումները և համաձայնեցնել նրանց գործողությունները, որոնք թշնամաբար են տրամադրված Մոսադեղի նկատմամբ, այդ թվում նաև հոգևորականությանը, որպեսզի նրանք թագավորին պաշտպանեն, լեգալ միջոցներով Մոսադեղին հեռացնել իր պաշտոնից։
  3. (Գրաքննության ենթարկված)(…) Իրանի ժողովրդին ապակողմնորոշել այն հարցում, որը Մոսադեղի հայրենասիրության առասպելին է վերաբերում, շեշտելով նրա համագործակցությունը կոմունիստների հետ, ընդգծել, որ նրա այն հավակնությունը՝ որ սահմանադրության կողմից է իրեն բացարձակ իրավունք տրվել, խաբեություն է, որը բխում է միայն նրա իշխանամոլությունից։
  4. Միևնույն ժամանակ պետք է ներվային պատերազմ մղել Մոսադեղի դեմ։ Այն նպատակով, նրան և հանրությանը պարզ դարձնել, որ իրենք չպետք է տնտեսական օգնություն ակնկալեն և որ ԱՄՆ-ը շատ մեծ անհանգստությամբ են՝ Մոսադեղի քաղաքականությանը հետևում.

             a)ՄՆ-ի բարձրաստիճան պաշտոնյաների կողմից մի շարք հրապարակային հայտարարություններ հրատարակել, ովքեր պարզաբանում են, որ Մոսադեղը ոչ մի սպասելիք չպետք է ունենա, որ ինքը ՄՆ-ի կողմից  հավելյալ օգնություն կստանա։

            b)ՄՆ-ի թերթերում ու ամսագրերում հոդվածներ հրատարկել, որտեղ նրան և նրա մեթոդները քննադատվում են:

            c)(Գրաքննության ենթարկված)(...) Ամերիկայի դեսպանի բացակայությունը Իրանում, որը այն տպավորությունն է ընդգծելու, որ ԱՄՆ-ը կորցրել են իրենց հավատը Մոսադեղի և նրա կառավարության նկատմամբ (…)

            Եվ այսպիսով 1953 թվականի օգոստոս 19-ին Մոսադեղի դեմ

Հեղաշրջում իրականացնողը CIA -ի աշխատակից Կերմիտ Ռուզվելտն էր, նախկին Նախագահ՝ Թեոդոր Ռուզվելտի թոռը։ Նա հետևում էր, որ վերոհիշյալ չորս կետերը մանրակրկիտ իրագործվեն, հավելյալ հինգերորդ կետով, որը դեռ գրաքննադատությունով չի անցել, նա միլիոններ դրամ էր բաժանում շահի կողմնակիցներին, հատկապես գնում էր զինվորականներին և փողոցայիններին, որոնք էլ փողոցները դարձնում էին անապահով, որը խիստ անհրաժեշտ է իշխանափոխություն կատարելու համար։ Տասնյակ թղթակիցներ կաշառվեցին, որպեսզի Մոսադեղին մեղադրեն, որ նա Սովետմիության գործակալ է։

            Վճռական, այսինքն 1953 թվականի օգոստոս 19 -ին, CIA-ն  օրը բաժանել էր չորս մասերի։

            Առաջին մաս.

            -Մասսայական ցույցեր են սկսվում առավոտյան ժամը 6-ից 10:30։

            - Ստեղծվել էին չորս կռվազան խմբեր, կազմված հարյուրավոր հանցագործ մարդկանցով, մի խմբին գլխավորում էր հայտնի ոճրագործ՝ Շաբան բի մոխը (Շաբանը առանց ուղեղի), (տարիներ անց, երբ նրա ազատությունը ամոթի խարան էր իշխանության համար, ապա նա ձերբակալվեց, դատվեց ու գնդակահարվեց, հոդվածի հեղ.)։ Ստեղծված խմբերը քաղաքի տարբեր կողմերից ուղղվում են դեպի բազար, ամենուր վախ ու սարսափ տարածելով։»

            Երկրորդ մաս.

            -Ժամը 10:00 -15:00- ը զինված և գաղտնի գործակալության ուժերը անցնում են հարձակման, գրավելով ներքին և արտաքին նախարարությունները, նաև պետական այլ կառույցներ։ Ավերում և հրդեհի են մատնում Մոսադեղին կողմնակից թերթերի հրատարակչությունները,  գրավում են տարբեր կուսակցությունների գրասենյակներ, քաղաքապետարանը, հեռագրատունը, ոստիկանության և զինված ուժերի գլխավոր կայանները։

            Երրորդ մաս.

            Ժամը 5:00 -14:30 -ը, տանկերը շրջափակում են Թեհրանի կենտրոնը։

            Չորրորդ մաս.

            Ժամը 14:00 – 16:00-ը, զինված ուժերը գրավում են Թեհրանի ռադիոկայանը։

            Ժամը16:00 – 17:00-ը, Զահեդին (թագավորին հավատարիմ գեներալ և նրա կողմից նշանակված նոր վարչապետը) ռադիոյով դիմում է Իրանի ժողովրդին։

            Ժամը14:00 – 19:00-ը, շրջափակվում է Մոսադեղի տունը։

            Ժամը19:00-ին Մոսադեղին հնարավորություն է տրվում փախչելու, որպեսզի նրան՝ որպես վախկոտ ներկայացնեն ժողովրդին...»

            «...Հեղաշրջումից մի քանի օր հետո, թագավորը, ով փախել էր երկրից, Թեհրան է վերադառնում...»

            Միխայել Լյուդերզը ավելացնում է.

            Նախ հեղաշրջում, հետո հեղափոխություն

            «Այսօր արդեն ոչ մի պատմաբան չի կասկածում, որ Իրանում «իսլամական հեղափոխությունը» և Խոմեին-ի կողմից իշխանության գրավումը, հետագայի պատասխանն էր 1953 թվականի հեղաշրջմանը, իհարկե որ դա ծայրահեղ հակազդեցություն էր, այն էլ տարիներ հետո։ Ամերիկա-անգլիական հավակնությունը բիրտ ուժերով ոչնչացրեց Իրանում նոր սաղմնավորվող և այնքան խոստումնալից պառլամենտական ժողովրդավարությունը և փոխարենը տեղադրեց թագավորի բռնակալությունը, ով արևմուտքում հայտնի էր որպես հուսալի գործընկեր, սակայն երկրի ներսում քաղաքացիական հասարակություն ստեղծելու յուրաքանչյուր քայլ ճնշում էր, այս ամենի հետևանքը այն էր, որ կրոնը, իսլամը, դժգոհների՝ փախուստի և հավաքատեղի -ի վայր դարձավ, որը ավելի հզոր էր, քան երկրի անվտանգության ծառայությունը, SAVAK-ը։

Թագավորի ուշադրության կենտրոնը ուղղված էր մեծածավալ պրոյեկտների, 1957 թվականից նաև ատոմային էներգիայի վրա, սակայն դա չէր կարող բավարար կերպով փոխել երկրի տնտեսությունը, և ժողովրդի մեծ մասը, մանավանդ՝ գյուղերում և քաղաքային ծայրամասերում դարձյալ ապրում էր ծայրահեղ աղքատության և կարիքի պայմաններում,  եվ հենց այդ պատճառով էլ նա չկարողացավ իր ժողովրդականությունը բարձրացնել։ Երկրում նրա հենարանն էին՝ բանակը, վերնախավը և գաղտնի գործակալությունը, իսլամական հեղափոխության ժամանակ պարզվեց, որ իշխանության նման հենարանները շատ թույլ էին։

            Առանց 1953 թվականի հեղաշրջումը, ոչ մի իսլամական հեղափոխություն, ԱՄՆ-ի քաղաքական գործիչնրը մեծ դժվարություն ունեին նման տեսակետը ընդունել:

            Որ ճնշված ժողովուրդները, Ամերիկայի և արևմուտքի գործադրած քաղաքականությունը մերժում են, անհասկանալի է մնացել ամերիկացիների և արևմուտքի համար, նրանք դժվարություն ունեն դա պատկերացնել:»

            «Այս հարցը՝  իրենց գործողությունների պատճառները և դրանց ազդեցությունը ընդունել, նրանց համար անհաճո է, ավելի հեշտ է, մոլեռանդ իսլամը, որի մարմնավորումը Խոմեինին էր, պատմական իրադարձությունների պատճառը ներկայացնել։  Հենց այդ իմաստով էլ «Մահ Ամերիկային», «Մահ Իսրայելին», կոչերը՝ ընկալվում էին և այսօր էլ ընկալվում են, որպես անհաշտ թշնամության դրսևորում, խարսխված իսլամական կրոնի մեջ և ոչ որպես հակազդեցություն այն իրականության, որ իրենք տեղադրել և տասնամյակներ շարունակ պաշտպանել են թագավորի բռնակալ և ապազգային իշխանությունը...»

 

Սամվել Հովասափյան

Բեռլին, օգոստոս 2019

«Դժոխքը այնտեղ է, որտեղ ես կամ»: Սա Մոֆիստոֆելի (Mophistopheles-Գերմանական գրականության մեջ սատանայական անձնավորություն է) չար հոգու պատասխանն է, որը հանկարծակի ներկայացվեց դոկտ. Ֆաստուսին՝ Քրիստոֆեր Մալրոյի հայտնի վեպի գլխավոր անձնավորությանը: Ֆաստուսը հարցնում է, թէ արդյո՞ք նա միանգամից է ուղարկվել դժոխք, և Մոֆիստոֆելը պատասխանում է. «Որտեղ որ գնամ, նույնպես դժոխքում եմ»:
Գիտեմ, որ դեռ այն սև պատմությունը չես կարդացել, թէ ինչպես Ֆաստուսը իր հոգին վաճառեց Մոֆիստոֆելուսին: Այն, թէ ինչո՞ւ մինչ այժմ այս պատմությունը քեզ չեմ ներկայացրել, դրա անհանգստացնող և սարսափելի պատճառը չէ: Ինչ էլ որ լինի, դու կարդացել ես Գրիմ եղբայրների փերի մասին հեքիաթները (Եակուբ և Վիլիհամ Գրիմ-Գերմանացի գրողներ են, որոնք 19-րդ դարում հավաքագրել են ժողովրդական հեքիաթներ), որտեղ նշված արյուն և արյունաթափության և ոչ դյուրեկան պատկերների մասին խոսքերը ավելի վատ են: Ոչ, պատճառը այն է, որ դրա պատմությունը մի հասկացողության մասին է, որը անհարմար է երեխաների համար՝ Պարտք:
Մալրոյի հեքիաթն այսպես է: Մոֆիստոֆելը գայթակղիչ մի առաջարկ է անում դոկտ. Ֆաստուսին: Նա Ֆաստուսին 24 տարվա համար բացարձակ իշխանություն և անսահման հաճույք է տալիս այն պայմանով, որ նա խոսք տա դրանից հետո իր հոգին հանձնի իրեն: Ֆաստուսը այս առաջարկի մասին մտածում է և հասնում է այն եզրակացության, որ 24 տարի բացարձակ իշխանություն և երջանկությունը բավական է, և երբ ժամանակը հասավ Մոֆիստոֆելը իմ հոգու հետ ինչ ուզում է թող կատարի: Այսպիսով համաձայնվում է և Մոֆիստոֆելը ժպտալով նրանից պահանջում է, որ պայմանագիր կնքեն և ստորագրի ինքը, Ֆաստուսը այդ պայմանագիրը ոչ թէ թանաքով այլ իր արյունով է ստորագրում:
Մարդիկ միշտ պարտքի մեջ են ընկել: Երբ մի հարևան պահանջի դեպքում մյուս հարևանին օգնում է, երկրորդ հարևանը շնորհակալություն է հայտնում և ասում է. «կփոխարինեմ»: Նրանք առանց որևէ պայմանագրի և ստորագրությամբ իմանում են, որ շուտով այդ լավ արարքը, բարոյական պարտքի մասին համաձայնությամբ, կփոխարինվի: Սակայն այս տեսակ համերաշխությունը երկու պատճառով տարբերվում է այն հասկացողությունից, որ այսօր մենք ունենք պարտքի մասին: Նախ պայմանագրի և երկրորդ մի բանի, որ կոչվում է շահույթ:
Համաձահնագիրը ոչ պաշտոնական պայմանագիր է, օրինակ «Այսօր դու ինձ օգնի և ես վաղը քեզ կօգնեմ» նման մի օրինական պարտադրանք՝ որոշակի պայմաններով վերածում է փոխանակման արժեքի մի տեսակի, և երբեմն ու ոչ միշտ, փողի հիման վրա է արտացոլվում: Այս պայմանագրի նյութը, որը կոչվում է վարկի պայմանագիր, հաճախ այսպես է, որ ով որ վարկ է վերցնում (պարտապան) վերջում պետք է ում որ վարկ է տվել (պարտքատեր) իր ծախսածից ավելի շատ գումար վերադարձնի: Այս տեսակ հատուկ օգուտին, որը ստացվում է վարկ տրամադրելուց շահույթ են անվանում: Այսպիսով տարբերությունը հենց այստեղ է՝ համերաշխության պայմաններում, ուրիշ մարդուն օգնելու խրախուսանքը փորձարարական արժեք է, որը ստացվում է լավ գործից, ներքին ջերմությունից, որը զգում ես ուրիշին օգնելուց, ճիշտ այն ժամանակ, որ դու կապիտան Կուստաին օգնեցիր ծովում խրված խարիսխը դուրս բերելու համար: Սակայն վարկի պայմանագրի դեպքում, մի օրինական պայմանագիր, քո դրդապատճառն այն է, որ դրա դիմաց հավելյալ փոխանակման արժեք ձեռք կբերես, որպեսզի տրամադրած փողից շահույթ ստանաս:
Դոկտոր Ֆաստուսի դեպքում, Մեֆիստոֆելը որևէ ցանկություն չուներ համերաշխության հիման վրա փոխանակմանըշ համար: Այդ չար հոգին, հոգնած ու ատելությամբ լի չարչարանքի արժանի մարդկանց քաշելուն դեպի դժոխք, այն էլ նրանց կամքին հակառակ, ցանկանում է ավելի մեծ չափի պարգև: Մի լավ մարդ, որ ազատ ձևով ընտրում է հավիտենական տանջանքը: Նա այս գործը անում է մի լավ բժիշկին պարտքի տակ դնելով՝ մի ազատ և արդար կնքված պայմանագրով: Հենց որ ժամը վարկյան առ վարկյան մոտենում է 24-րդ տարվան, Ֆաստուսի երջանկության, բնականաբար դոկտորը ավելի է հուսահատվում ու փոշմանում է իր ստորագրած պայմանագրից և գիտակցում է այն ահռելի «շահույթի» մասին, որ պետք է մուծի:
Ֆաստուսի պատմությունը և նրա պարտքը Մեֆիստոֆելին շատ կարևոր է, որովհետև արտացոլանքն է ժողովրդի այն անհանգստություններին, որտեղ իրենց հասարակությունը շուկա ունեցող հասարակությունից վերածվում է շուկայական հասարակության: Բոլորովին պատահական չէ, որ Մալրոն իր թատրոնը 16-րդ դարում գրեց, երբ փոխանակման արժեքը աստիճանաբար հաղթում էր փորձարարական արժեքին: Այս թատրոնը ցույց է տալիս ազատ ընտրության, պարտադրող պայմանագրի, պարտքի և շահույթի միջև հարաբերությունները: Շատ գեղեցիկ ձևով արտացոլում է շահույթի դրդապատճառի առաջացումը՝ սկզբնական մոդերն Եվրոպայում, և առաջացրած անհանգստությունը:
Հենց այս պատճառով է, որ քեզ ասում եմ ֆաստուսի և Մեֆիստոֆելի պատմությունը հեքիաթ չէ, այլ մարդու պատմության ընթացքում ցավալի պահ է ցույց տալիս, մի պահ, երբ պարտքը և շահը գործընկեր են դառնում:
Թող տեսնենք այս գործը ինչպես պատահեց:
(Շարունակելի)

Բաժին՝ Հայաստանում

Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը խստորեն դատապարտում է Արևմուտքի հերթական լկտի և ցինիկ միջամտությունը Հայաստանի ներքին գործերին։

Կուսակցության տարածած հայտարարությունում ասվում է.

«Հայաստանի Կոմունիստական կուսակցությունը խստորեն դատապարտում է Արևմուտքի հերթական լկտի և ցինիկ միջամտությունը Հայաստանի ներքին գործերին, ինչի ականատեսը եղանք վերջին օրերի Բրիտանական BBC պետական լրատվական գործակալության կողմից:

Մտահոգ ենք այն առումով, որ սադրանքի մասնակիցն ուղղված հայ ժողովրդի երկու հատվածների Հայաստանի և Արցախի միջև սեպ խրմանը հանդես է գալիս այն երկրի պետական գործակալությունը, որն ունի լայն բիզնես շահեր Ադրբեջանում:

Հայացք գցելով պատմությանը համոզվում ենք, որ դեռևս Անտանտայի ժամանակներից Մեծ Բրիտանյան աչքի է ընկել հակահայկական քաղաքականությամբ: Այս ամենն արվում է Ղարաբաղի շուրջ լարվածության աճի պայմաններում: Հերթական սադրանքը տեղավորվում է ԱՄՆ-ի մասնավորապես Բոլթոնի կողմից Հայաստանին պարտադրվող միակողմանի զիջումներին Ղարաբաղյան հարցում՝ դեմ գնալով տարածաշրջանում ՌԴ-ի, Իրանի և հատկապես Հայաստանի կենսական շահերին:

Տեղի ունեցածը հանդիսանում է օրինաչափ հետևանքն այն ռեակցիայի բացակայության իշխանության կողմից, ինչում Կոմունիստները բազմիցս զգուշացրել են, այն է՝ ձերբազատվել Սորոսի ֆոնդի և հայ ժողովրդին թշնամաբար տրամադրված Արևմտյան այլ կառույցների ներկայացուցիչներից:

Կոչ ենք անում իշխանություններին անհապաղ ձերբազատվել այդպիսի ներկայացուցիչներից, ինֆորմացիայի արտահոսքը բացառելու համար և դատապարտել Բրիտանական BBC պետական լրատվական գործակալության սադրիչ գործողությունները, որպեսզի երկիրը զերծ պահենք ներքաշվելուց մեկ անգամ ևս Արևմուտքի կողմից սանձազերծվող արդրբեջանամետ աշխարհաքաղաքական խաղերից»:

Տարածաշրջանում Կուբան երկրի խորհրդարանում ամենամեծ թվով կանայք ունի՝ 53,2 տոկոս: Բրազիլիայում կանանց մասնակցության ամենացածր մակարդակն է եւ օրենսդիրների միայն 11,3 տոկոսն են կանայք կազմում:

Բոլիվիայի ընտրություններին նկատվելու է տարածաշրջանում կանանց ամենաբարձր թվով մասնակցությունը՝ 49,7 տոկոս՝ առաջիկա հոկտեմբերյան խորհրդարանական  ընտրություններում: Նախագահ Էվո Մորալեսը" շարժում դեպի սոցիալիզմ " (MAS) առաջատարն է իր կուսակցական ցուցակներում՝ կին թեկնածուների մեծամասնության հետ:

Բոլիվիան Լատինական Ամերիկայի քաղաքական կյանքում կանանց մասնակցության մեծությամբ երկրորդ ցուցանիշն ունի, ընդ որում օրենսդիրների 51,8 տոկոսը կանայք են, ինչը զգալիորեն ավելի է 2014 թվականի համեմատությամբ, երբ այդ ցուցանիշը կազմում էր ընդամենը 30 տոկոս: Մի շարք կանայք բարձր պաշտոններ են զբաղեցնում, Օրինակ, Սենատի նախագահն է 28-ամյա Ադրիանա Սալվատորան ։ 

Հոդվածն ամբողջությամբ աղբյուրից՝ https://www.telesurenglish.net/news/Almost-Half-of-Bolivian-Election-Candidates-Are-Women--20190723-0008.html 

Բաժին՝ Կանայք

Մի գուցե վերոհիշյալ տերմինը շատ անգամ ես լսել: Նման պատկերացում մարդու նկատմամբ, ի վերջո պրոֆեսիոնալ ձևով՝ ցինիկ և խիստ հոռետեսական է, սակայն դժբախտաբար կարող է մեծ հավանականությամբ ճիշտ լինել: Սակայն նույնիսկ, եթե փողը այս օրերում ամբողջ կյանքի նպատակն ու բովանդակությունը լինի, այն է, ինչ աշխատում եմ այստեղ քեզ ասել, որ միշտ դա այդպես չի եղել:
Հնարավոր է փողը միշտ կարևոր գործիք լինի, որը մարդկանց օգնել է հասնել իրենց նպատակին, սակայն նպատակն իր մեջ ու իր համար այն մակարդակի, որ այսօր գոյություն ունի՝ չի եղել: Ֆեոդալական համակարգի օրոք մի հողատիրոջ մտքով երբեք չէր անցնում իր պալատը վաճառելու մասին, ինչքան գումար էլ որ իրեն առաջարկեին: Նա այն կարծիքին էր, որ այդ արարքը ոչ բարոյական ու ամոթալի է: Եթե ստիպված լիներ կարիքի բերումով այդ գործը կատարել, իրեն նսեմացած կզգար ու այդ արարքը կնկատեր որպես վատ պարտություն: Այսօր հազվադեպ կարող ես նկատել, որ եթե պալատի, նկարչության, զբոսանավի համար շատ հարմար գին առաջարկեն, մարդիկ չեն վաճառի ու կասեն վաճառելու համար չէ: Փոխանակման արժեքների հաղթահարմամբ՝ փորձարարական արժեքների նկատմամբ նույնպես շուկա ունեցող հասարակությունների վերաճը կամ զարգացումը շուկայական հասարակության ժամանակ պատահեց նաև մի ուրիշ բան՝ փողը միջոցից վերածվեց նպատակի:
Հիմա ժամանակն է հասել, որ քեզ հասարակ լեզվով ու համառոտ բացատրեմ, թէ ինչպես դա պատահեց: Մարդը ստեղծեց շահույթի դրդապատճառը (profit motive): Սակայն արդյո՞ք շահույթի դրդապատճառը միշտ մարդու էության մասը չի կազմել: Ոչ, չի կազմել: Հստակ կարելի է ասել, որ ցանկություններ գոյություն ունեցել են՝ կուտակելու ուժ, ոսկի, գեղարվեստական ստեղծագործողություններ, նորաձևությանը հետևող ընկերներ և հողատարածքներ: Սակայն շահույթն ամբողջովին տարբեր բան է, և ոչ մի կերպ, մինչև վերջերս պատմությունը առաջ տանող գործոն չի եղել:
Եվ հիմա թող ավելի բարդ գաղափարի մասին քեզ հետ խոսեմ: Շահույթի գլուխ բարձրացնելը, որպես խրախուսանք մարդկանց՝ աշխատանք կատարելու համար, մի նոր դեր տալով պարտքին:

Կուբայի առողջապահության համակարգը գտնվում է ռեկորդային բարձր մակարդակի վրա, քանի որ երկրում կան ինը բժիշկներ 1000 քաղաքացիների համար եւ ավելի քան 485 000 բուժաշխատողներ, որոնք աշխատում են  ազգային առողջապահության համակարգում: Առողջապահության նախարարության ղեկավար Խոսե Անխել Միրանդան ասել է, որ հեղափոխությունից հետո Կուբայում հազիվ 3000 բժիշկ է եղել: Այդ ժամանակից ի վեր, Հավանայի բժշկական գիտությունների համալսարանը պատրաստել է ավելի քան 376 000 բժշկական աշխատողներ, այդ թվում, բժիշկների, բուժքույրերի եւ այլ առողջապահական աշխատողների: 

Առողջապահության ազգային համակարգի (ՍԱԽ) ավելի քան 485 000 աշխատակիցներից մոտ 234 000-ը բժշկական գիտությունների տարբեր ոլորտների մասնագետներ են, որոնք աշխատում են երկրի ավելի քան 13 000 բժշկական հաստատություններում:

Կուբան մշտապես կատարելագործում է իր առողջապահության ոլորտը։ Ներկայումս երկրում իրականացվում են զարգացման նոր ծրագրեր, ինչպիսիք են առողջապահության ինֆորմատիզացիան, ճշգրիտ բժշկությունը, նանոմեդիցինը, ռոբոտատեխնիկան:

Հոդվածն ամբողջությամբ ընթերցեք աղբյուրից՝ https://www.telesurenglish.net/news/cuba-cuban-doctors-highest-number-in-history-20190723-0009.html 

Պատմաբան Յուվալ Նոա Հարարին կարողանում է նայել ապագային, բացատրում է այն քաղաքական ցնցումները, որոնց հետ աշխարհը եւ հատկապես Արեւմուտքը, վերջին ժամանակներս բախվել են:

Բաժին՝ Մշակույթ

Յոթանասուն հազար տարի առաջ մեր նախնիները փոքր կենդանիներ էին, որոնք պարզապես զբաղվում էին Աֆրիկայի անկյունում իրենց գործերով, բոլոր այլ կենդանիների հետ: Բայց հիմա քչերն են համաձայնվում, որ մարդիկ գերիշխում են Երկիր մոլորակի վրա. մենք տարածվել ենք յուրաքանչյուր մայրցամաքի վրա, եւ մեր գործողությունները որոշում են այլ կենդանիների ճակատագիրը (թերեւս, երկրի վրա): Ինչպես հասանք այստեղ: Պատմաբան Յուվալ Նոա Հարարին մարդկության առաջացման զարմանալի պատճառ է առաջարկում: Մանրամասն՝ տեսանյութում:

Բաժին՝ Մշակույթ

Փոխանակման արժեքի հաղթանակը փորձարարական արժեքի հանդեպ, լավ թէ վատ, փոխեց աշխարհը:
Մի կողմից շատ արտադրության, հողի ու աշխատանքի ապրանքայնացումը, տեր ու գյուղացու տհաճ համակարգի անարդարությունն ու շահագործումը ավարտվեց: Ազատության նոր հասկացողություն ծնվեց, որը զուգորդվում էր ստրկատիրության վերացման ու բոլորի համար բավարար ապրանքների արտադրության կարողության ու տեխնոլոգիայի առաջացման հետ:
Մյուս կողմից, այս փոփոխությունը նոր և անհամեմատելի խեղճության տարածման, այսինքն աղքատության ու պոտենցիալ ստրկատիրության առաջացման պատճառ դարձավ: Շուկայական հասարակության ծնունդով և գյուղացիների դուրս հանելը մշակման ենթակա տարածքներից կամ հողերից, նախկին անհող մշակողներին վերացրեց արդյունաբերական բանվորների կամ էլ հողագործների, որոնք վարձ էին մուծում հողատերերին: Երկու դեպքերում էլ արդեն նրանք որոշ չափով ազատ էին ու հնարավոր չէր նրանց կամքին հակառակ ստիպել որևէ աշխատանք կատարել, սակայն այդ ազատությունը իր հետ բերեց նոր շղթաներ: Չնայած օրավճարով բանվորները ազատ էին, ինչ աշխատանք, որ ուզում էին կատարել, հիմա նրանք ամբողջովին շուկայի ձեռքերում ստրուկներ էին: Ազատ էին իրենց աշխատանքի համար մի գործատու կամ բրդի մի գնորդ գտնելու չափով: Առանց հողի, նրանք ազատ էին ցանկացած վայր գնալու համար, սակայն նրանց խիստ սպառնում էր անօթևանությունը:
Նրանք, ովքեր կարողացան աշխատանք գտնել, օրական 14 ժամ աշխատում էին Վելշի ու Եուրքշայրի քարածուխների հանքերում և «Ռուդքլայդ» նավաշինության գործարաններում: Հենց նույն ժամանակահատվածում օրաթերթերը հաղորդեցին այն մասին, որ Անգլիայում և Շոտլանդիայում 10 տարեկան երեխաներ զոր ու գիշեր իրենց ժամանակը անց են կացնում գոլորշու շարժիչներին շղթայված կարգավիճակով, որպեսզի ինչքան կարող են նրանցից աշխատանք վերցնեն: Որոշ հղի կանայք, որոնք աշխատում էին «Ղալկուրնիշ» (Cornish) հեռու ընկած հանքերում ստիպված էին միայնակ գերեզմանատներում կամ թունելներում ծննդաբերել: Մոտավորապես հենց նույն ժամանակաշրջանում, գաղութացված շրջաններում օրինակ «Ջամայկայում» և այն շրջանում, որը այսօր վերածվել է Միացյալ Նահանգների հարավային մասի, արտադրությունը հենված էր այն ստրուկների վրա, որոնք գողացվել էին իրենց տներից Աֆրիկայում և վաճառվում էին ըստ փոխանակման արժեքի:
Մարդու պատմության ընթացքում երբեք նման մի բան չէր պատահել: Մի գուցե ճիշտ լիներ, որ մարդը հենց սկզբից համաշխարհայնացման ընթացքում գտվեր, ամենայն դեպս ինչպես գիտես, բոլոր մարդկանց արմատները վերադառնում են դեպի Աֆրիկա: Սակայն այս տեսակ համաշխարհայնացումը, որը հետևանք է արդյունաբերական հեղափոխության, առաջացրեց նաև մի հսկա հակասություն, այսինքն նոր աներևակայելի հարստության ու անբացատրելի տառապանքի համատեղելիությունը: Արդյունքում, անհավասարությունները, որը գյուղատնտեսության հեղափոխությունն էր առաջացրել, ակնառու ձևով ավելացավ: Այդ հեղափոխության մասին անդրադարձել էինք անցյալ բաժիներում:


(Շարունակելի)

Էջ 1, 2-ից

ՍՈՑԻԱԼԻԶՄ .AM

 

Հայաստանի Հանրապետություն
ք. Երևան,
(+37410)
E-mail: info@socialism.am

Բոլոր իրավունքները պաշտպանված են: Մեջբերումներ անելիս հղումը socialism.am-ին պարտադիր է: Կայքի հոդվածների մասնակի կամ ամբողջական հեռուստառադիոընթերցումն առանց socialism.am-ին հղման արգելվում է: Գովազդների բովանդակության և մամուլի տեսության համար կայքը պատասխանատվություն չի կրում: